Zondag 17/11/2019

Keerpunt

De geur van revolutie

Beeld EPA

Steeds meer mensen slaan de handen in elkaar om vraagstukken als de klimaatcrisis op te lossen. Met als trouwe bondgenoot: het internet. Drie getuigenissen tonen aan dat onafhankelijkheid van de overheid of multinationals niet zelden de grootste drijfveer is.

Beleven we vandaag het failliet van de parlementaire democratie? Zelfs wie vurig in klassieke politiek gelooft, kan niet ontkennen dat er vandaag zand in de motoren zit. Van verkozen politici mag je verwachten dat ze binnen een redelijke termijn antwoord bieden op grote en kleine problemen of crisissen. Helaas, op dat antwoord is het vaak vruchteloos wachten.

Het klimaat is een pijnlijk voorbeeld.

Op enkele volhardende negationisten na is er niet één politicus die eraan twijfelt dat onze planeet in volle vaart afstevent op een catastrofe. Ongetwijfeld zijn ook onze verschillende ministers van Milieu van dat besef doordrongen. Toch duurde het zes kostbare jaren vooraleer er een nog zeer minimaal akkoord uit de bus kwam.

Het klimaat is niet het enige voorbeeld. Van de financiële crisis tot radicalisering, van vergrijzing tot het Antwerpse fileprobleem, al die thema's geven regelmatig aanleiding tot groot en druk becommentarieerd politiek theater. Het is theater dat misschien wel in de eerste plaats de onmacht van de eigen kaste blootlegt.

Onafhankelijkheid

Voor die groeiende onmacht bestaat meer dan één verklaring. Maar misschien heet de belangrijkste wel 'globalisering'.

"Veel meer dan vroeger zitten we met problemen die de grenzen van de natiestaat ver overschrijden", zegt Rogier De Langhe, economiefilosoof aan de Universiteit Gent en columnist voor De Tijd.

Volgens De Langhe voelen veel mensen dat aan, en nemen ze daarom steeds vaker het heft in eigen handen.

Dat burgerengagement kan zich beperken tot een klein compostparkje in de buurt of de deelname aan een lokaal ruilsysteem. Maar het kan, zoals in Antwerpen, ook gaan over de overkapping van een snelweg, of, zoals in Duitsland, hele dorpen die zich onafhankelijk maken van het bestaande energienetwerk.

Bugerparticipatie, zo heet dit al niet meer zo nagelnieuwe fenomeen. Maar om de volledige lading van dit almaar belangrijker wordende verschijnsel te dekken, zouden we misschien beter spreken van 'horizontalisering'.

Wat hier in wezen aan de hand is, zegt Rogier De Langhe, is een groeiend verlangen naar autonomie. "Wat al die initiatieven of projecten gemeen hebben is dat ze onafhankelijk willen zijn van de overheid of grote multinationals. Die traditionele, verticaal georganiseerde structuren worden afgewezen, en vervangen door horizontale structuren, die vaak veel efficiënter, flexibeler, goedkoper en/of milieuvriendelijker blijken."

www.bioboer.com

Volgens De Langhe beleven we vandaag niets minder dan een revolutie. Het is een revolutie die niet toevallig samenvalt met de digitale revolutie, en die ons, zo gelooft De Langhe, in staat zal stellen om vraagstukken op te lossen die multinationals, politici of natiestaten niet meer opgelost krijgen.

Kleine burgerbewegingen die anders dan grote structuren die grote mondiale vraagstukken wél opgelost krijgen, het klinkt paradoxaal. Maar die paradox wordt net opgeheven door het internet, zo gelooft De Langhe. Dankzij het internet kan een kleinschalig initiatief in principe even "grootschalig" opereren als een multinational, zonder de voordelen van de kleinschaligheid daarvoor op te geven.

"Denk aan Wikipedia, voorlopig misschien wel het meest geslaagde voorbeeld van zo'n horizontale structuur. Tot 20 jaar geleden was een encyclopedie een duur, statisch en hiërarchisch samengesteld gegeven. Wikipedia, dat samengesteld wordt door duizenden burgers over de hele wereld, is gratis, veel flexibeler en minstens zo accuraat. Anders gezegd: de horizontale structuur zorgt hier voor een gratis, superdemocratisch én beter product.

"Die revolutie hoeft zich trouwens niet tot de digitale sfeer te beperken. Zo maakt het internet het voor een kleine bioboer mogelijk om gratis, en in principe oneindig veel mensen te bereiken."

President dankzij nieuwe media

En de politiek? Heeft die in deze nieuwe wereld nog een rol te spelen?

"Natuurlijk wel", zegt De Langhe. "Maar ik betwijfel of dat in de vorm van onze huidige particratie zal zijn. De politiek zal zich moeten aanpassen aan de wetten van het internet. Uiteindelijk heeft de politiek zich altijd al deels aangepast aan de media van haar tijd. De politicus Winston Churchill functioneerde bijzonder goed in een tijdperk waarin de radio het belangrijkste medium was. Daarna kwam de televisie, die op haar beurt de politiek en de politici heeft veranderd.

"De politiek is zich vandaag al volop aan het aanpassen aan het internet. Zie bijvoorbeeld hoe Obama dankzij nieuwe media partijfavoriete Hillary Clinton versloeg in de strijd om de Democratische nominatie."

De Langhe toont zich een groot optimist. "Net op het ogenblik dat we geconfronteerd worden met problemen die je alleen nog maar op een globaal niveau kunt oplossen, ontstaan er communicatiemiddelen die ons in staat stellen om de hele wereld met elkaar te verbinden. Facebook is een netwerk met meer dan een miljard gebruikers. Ik ben er rotsvast van overtuigd dat dergelijke netwerken de sleutel zijn tot het redden van de wereld."

Deel eens een koe: David De Keyser verkoopt duurzaam vlees via het internet: 'crowdbutching' is geboren

Toen slagerszoon David De Keyser (38) zijn vader vertelde over zijn plannen om duurzaam koeienvlees te gaan verkopen via het internet, werd hij net niet gek verklaard. "Mensen zullen nooit vlees via het internet kopen", zo voorspelde vader. Twee jaar later verkoopt De Keyser - in het dagelijks leven cargopiloot - wekelijks een tweetal koeien, een vijftal varkens en zowat tweehonderd kippen. Zijn bedrijfje stelt inmiddels twee mensen tewerk en is goed voor een jaaromzet van 700.000 euro.

Met dank dus aan het internet.

Het systeem dat De Keyser bedacht is geniaal in zijn eenvoud.

Via deeleenkoe.be kan de klant een stuk van een lokaal gekweekte koe bestellen. Als er voldoende bestellingen zijn, dan wordt het dier geslacht, en krijgt de klant meteen zijn deel aan huis geleverd.

'Crowdbutching', zo doopte De Keyser het systeem. De voordelen ervan zijn talrijk. De veetelers waarmee hij samenwerkt - onder meer een kleinschalige rundveehouder uit Wingene en een varkensboer uit Kruishoutem - krijgen een eerlijke prijs en worden niet gedwongen tot deelname aan de race to the bottom.

Ze moeten hun dieren ook pas slachten als ze zeker zijn dat elk deel ervan verkocht is. De klant krijgt de garantie van een pakket supervers, kwaliteitsvol vlees, voor een prijs die kan wedijveren met industrieel gekweekt vlees in de supermarkt.

"Ik kan die prijs zo laag houden omdat wij alle tussenstappen overslaan", legt De Keyser uit. "Een slagerij moet investeren in een koeltoog, opslagruimte en een winkel. Bovendien weet je als slager nooit op voorhand hoeveel vlees je precies zult verkopen.

"Als telg van een slagersgeslacht heb ik gezien hoe de vleesindustrie en de ketens samen de ambachtelijke slager hebben gewurgd. De slagerijen die nog overleven, kunnen dat alleen maar dankzij de verkoop van allerhande bereidingen. Het ambacht van slager is zo goed als verdwenen."

Basisfilosofie
In wezen is 'crowdbutching' een moderne variant van een oud gebruik op het platteland, waarbij locals hele delen van een koe of varken rechtstreeks kochten bij de boer. Het systeem dat De Keyser bedacht, is op die traditie gebaseerd, met dat verschil dat hij - dankzij het internet - afnemers vindt in de hele Benelux.

"In principe zou ik dit nog veel groter kunnen maken", stelt De Keyser, "maar dat is niet de ambitie. Hoe groter je wordt, hoe groter het risico dat je de basisfilosofie - eerlijk vlees, eerlijke handel - moet verloochenen. Het is ook niet de bedoeling om mensen zo veel mogelijk vlees te laten eten. Integendeel. We moeten echt niet elke dag vlees eten. Maar als je vlees eet, kan het maar beter goed zijn.

"Mijn hoofdberoep is nog altijd piloot, en dat wil ik zo houden. Het geld dat ik verdien met crowdbutching investeer ik liever in nieuwe producten, zoals een worst volgens het recept van mijn grootvader die ik binnenkort wil lanceren. En ik wil ook mijn medewerkers fatsoenlijk blijven verlonen. Ook dat is een manier om kwaliteit te blijven garanderen."

Beeld Wouter Van Vooren
Beeld BELGA

Voor windmolens vechten: Gentse coöperatie bouwt windmolens en helpt mensen bij energiebesparende projecten

Als we nu eens zelf windturbines gingen bouwen? Het idee werd twee jaar geleden geopperd door bewoners van de Gentse Machariuswijk, verenigd in de energiecoöperatie EnerGent.

Het leek een utopisch idee, maar zie. De kans is groot dat het idee in de loop van 2017 ook gerealiseerd zal worden.

Oktober jongstleden kreeg de coo¿peratie een vergunning om samen met de energieproducent Eneco twee turbines van 186 meter hoogte te bouwen langs de E40 in Melle.

Bedoeling is om de coo¿peranten 20 procent - mogelijk zelfs 40 procent als de gemeente Melle niet participeert - van de kostprijs (ongeveer 700.000 euro) te laten betalen in de vorm van aandelen van 100 euro.

Vandaag is 140.000 euro verzameld, door ongeveer 400 coo¿peranten. Een hoopvol resultaat, toch als je weet dat EnerGent nog niet aan fundraising heeft gedaan, en de realisatie van de turbines ook nog geen zekerheid is.

Om de droom te realiseren moet immers nog één horde worden genomen. Een lokale kasteelheer, de kunstenaar Wim Delvoye, ligt dwars en heeft beroep aangetekend.

John Vandaele, voorzitter van EnerGent en journalist voor Mo Magazine, spreekt over een complex project, dat veel uithoudingsvermogen en overtuigingskracht vereist. Dat het inmiddels lijkt te gaan lukken heeft volgens hem veel te maken met het netwerk waar het prject uit is gegroeid. "Dat netwerk is bijzonder breed en divers, en dat was nodig. Je hebt, naast bevlogen idealis- ten, ook mensen nodig die de weg kennen in het procedurebos, of iets begrijpen van de technische kant van dit verhaal."

Behalve in windturbines investeert ze in energiebesparende maatregelen. Zo kreeg het kunstencentrum Vooruit van EnerGent een lening om te investeren in dubbele beglazing en worden met de 'Wijkwerf' ook gewone burgers geholpen bij energiebesparende projecten.

Zijn burgerinitiatieven als EnerGent de toekomst? Ex-Groen- voorzitster Vera Dua verklaarde onlangs in Knack dat ze de oplossingen niet langer van de politiek verwacht. "Zeker vandaag niet meer. Nu zijn het de gewone mensen die de politiek vooruit stu- wen, en niet andersom."

John Vandaele spreekt haar uiteraard niet tegen. Al wijst hij tegelijk op de belangrijke rol die politiek zal blijven spelen: zij schrijven de regels. Vandaele zou willen dat de politiek het die gewone burgers wat makkelijker maakt. "Stimuleer en gebruik de kracht die van onderuit komt. Wat wil je als overheid meer dan dat de bevolking meewerkt aan de energie van de toekomst? De provincie Oost- Vlaanderen besliste om de ontwikkelaars burgerparticipatie op te leggen, Vlaanderen heeft dat initiatief gefnuikt. Nochtans geeft ons voorbeeld in Melle aan dat het werkt: met Eneco waren we er na een korte onderhandeling uit.

"Veel Vlamingen willen in windenergie investeren. Dat kan ook helpen om tegenstand tegen windmolens weg te werken: verdeel de lusten en de lasten eerlijk. De bevolking betaalt de factuur van de hernieuwbare energie, laat haar dan ook van de baten genieten. En bovendien: is de wind niet van iedereen?"

John Vandaele bij een windmolen in de Haven van Gent Beeld Wouter Van Vooren
Beeld Wouter Van Vooren

Bemesten van sociale contacten: composteerhof in Klein-Willebroek doet iets voor milieu en de buurt

Begin oktober van dit jaar was er in Klein-Willebroek, een inderdaad niet groot gehucht aan de oevers van de Rupel, een bescheiden receptie om een composteerpark in te huldigen. Er was fruitsap en cava, er waren toespraken van milieuschepen Maaike Bradt (CD&V) en burgemeester Eddy Bevers (N-VA), en er was ook aardig wat volk.

Volk dat elkaar al kende van jaarlijkse bevrijdingsfeesten of de lokale petanqueclub, maar ook nogal wat gezichten die zich in het bestaande verenigingsleven niet of niet meer lieten zien.

De aanwezigen kregen behalve drank en toespraken ook een korte uiteenzetting over de vele voordelen van het composteren. Daarin ging het onder meer over hun lagere afvalfactuur, en de compost die de bewoners straks, als het weer lente wordt, gratis en voor niets mogen komen halen. "Allee vooruit", zo concludeerde na afloop de plusminus tachtigjarige weduwe Rosa Van Camp. "Wij gaan hier nog rijk worden."

Vandaag, twee maanden later, blijkt de composteerhof van Klein-Willebroek een onverhoopt succes. Zoveel compost werd er inmiddels al verzameld dat de drie voorziene compostvaten straks niet langer zullen volstaan om de aanvoer te verwerken.

"Elke zaterdag komt jong en oud met een emmer fruit- en groenteafval afgezakt naar onze composthof", vertelt Inge Henneman, een van de initiatiefnemers. "Het is ook, meer dan we hadden kunnen vermoeden, een sociale plek geworden. Dat is misschien wel het belangrijkste: onze hof is een plek van ontmoeting voor mensen uit de buurt, van wie je er veel nauwelijks kende. Vooral de oudere en vaak alleenstaande bewoners blijven graag 'plakken', bijvoorbeeld om te vertellen over vroeger, toen het verenigingsleven van Klein-Willebroek blijkbaar nog zoveel bloeiender was".

Dat 'oude' verenigingsleven was vroeger in nogal dominante mate een zaak van de socialistische partij (SP, en later sp.a), die hier meer dan een eeuw ononderbroken heeft mogen besturen. De composthof is een nieuwe vorm van verenigingsleven, in die zin dat het initiatief werd genomen door burgers van de meest diverse pluimage, en pas in een later stadium de steun kreeg van de politiek.

"Wij hebben als burgers het vertrouwen gekregen", zegt Henneman. "Daar draait het hier om, al is er op het vlak van vertrouwen nog wel wat ruimte voor verbetering. Voorlopig blijft het toch vooral bij eenrichtingsverkeer. Als we te zotte ideeën hebben, worden we meteen streng teruggefloten. Wij dromen nu van volkstuintjes in Klein-Willebroek, en van een coöperatieve die zich verenigt rond de aankoop van een windmolen. Maar ik weet niet of de geesten daar al rijp voor zijn."

Inge Henneman was enkele jaren geleden vrijwilliger bij de G1000, het platform voor democratische innovatie. "Ik heb toen een activist in mij ontdekt", zegt ze. "Ik erger me vandaag blauw aan het tekort aan democratisch inspraakrecht van burgers. Ik ben het zat om te zien hoe onze overheid treuzelt en politieke spelletjes speelt als het gaat over een zo essentieel thema als het klimaat. Burgers zijn volgens mij tot veel meer actie en inspraak in staat. Maar ze moeten er wel de kans toe krijgen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234