Dinsdag 04/10/2022

AnalyseDrugsgeweld

‘De geschiedenis leert dat de strijd tegen drugs een onbegonnen strijd is’: drugsgeweld werpt schaduw op Antwerpse zomer

Een laborante van de lokale politie onderzoekt de sporen op het Astridplein. De schietpartij is de laatste in een lange reeks drugsincidenten. Beeld Marc De Roeck
Een laborante van de lokale politie onderzoekt de sporen op het Astridplein. De schietpartij is de laatste in een lange reeks drugsincidenten.Beeld Marc De Roeck

De zomer van Antwerpen was dit jaar de zomer van het oplaaiende drugsgeweld. In augustus waren er tot nu toe negen drugsgerelateerde incidenten, een schietpartij bij het Centraal Station in de nacht van woensdag op donderdag is de laatste in de rij. Staat de (lokale) overheid machteloos?

Ans Boersma

Een vakantieperiode was het voor het lokale korps van Antwerpen allerminst de afgelopen weken: bijna dagelijks kwam er een melding binnen die gerelateerd is aan de georganiseerde misdaad, incidenten die vervolgens onderzocht worden door de federale gerechtelijke politie (FGP). In de afgelopen week werden er regelmatig verdachten aangehouden.

Maar ook de lokale politie heeft haar handen vol met het geweld. “Als er incidenten zijn die buurten opschrikken, gaan onze wijkteams met buurtbewoners in gesprek,” zegt Wouter Bruyns, woordvoerder van de Antwerpse politie. De rol van de lokale politie is verder ook vooral informatievergaring, onder andere door controles te doen.

Het drugsgerelateerde geweld, dat normaal gezien grotendeels onzichtbaar blijft in de samenleving, kwam deze zomer wel naar de oppervlakte en verschoof zelfs naar het centrum van de stad. Wat de aanleiding van de recente reeks aanslagen is, weten we nog niet, zegt criminoloog Charlotte Colman (UGent). Eerder deze zomer konden incidenten gelinkt worden aan kwijtgeraakte partijen drugs.

“Los daarvan is de motivatie voor aanslagen altijd gelijkaardig: intimidatie, waarschuwingen of represailles”, stelt Colman. Sinds 2014 zijn er in Antwerpen 183 geweldfeiten gepleegd die met de drugshandel verband houden. Het gaat daarbij om intimidatie, bedreigingen, explosies, handgranaten, zwaar vuurwerk dat richting huizen of burgers wordt afgeschoten, ontvoering en moord.

Criminoloog Steven Debbaut (UGent) noemt ook een andere reden: het gevolg van politieoperatie Sky. In maart 2021 kraakte de Belgische, Nederlandse en Franse politie de versleutelde berichtendienst van Sky ECC, waardoor de politie in 80 miljoen berichten kon meelezen over de schouders van criminelen. De operatie bracht de georganiseerde misdaad een grote klap toe en ontwrichtte drugsnetwerken. “Als je begint te roeren in het systeem, krijg je meer geweld dan voorheen”, zegt Debbaut.

Onmogelijke eindoverwinning

Het probleem in het kort samengevat: de criminele drugswereld is groot, heeft geen tekort aan middelen en geld en ‘hoeft’ zich niet aan regels te houden. Precies waar de FGP, belast met de strijd tegen de georganiseerde misdaad, wel tegenaan loopt.

De term ‘war on drugs’ suggereert bovendien dat er een eindoverwinning mogelijk is. Maar een oorlog tegen drugs is moeilijk te winnen en criminaliteit valt niet uit te roeien, stelt Teun Voeten in zijn boek Drugs: Antwerpen in de greep van Nederlandse syndicaten. Hij noemt de strijd een “hybride oorlog tegen een multidimensionaal drugsgerelateerd crimineel complex”. Maarwar on drugs’ rolt net iets gemakkelijker over de tong.

België is in Europa het belangrijkste invoerland voor drugssmokkelaars, stelt Europol. Een twijfelachtige gouden medaille. Antwerpen fungeert daarbij als epicentrum voor cocaïnesmokkelaars en Antwerpse drugscriminelen hebben zich inmiddels tot ver in de top omhooggewerkt. Antwerpen is tevens koploper in de strijd tegen de georganiseerde internationale drugscriminaliteit. In 2014 werd in de haven 9 ton cocaïne in beslag genomen. Vorig jaar ging het om bijna 90 ton en eind juni 2022 stond de teller op ruim 35 ton.

In België is de grote inbeslagname van cocaïne te linken aan Operatie Sky. De toegang tot de communicatie van drugscriminelen zorgt er onder andere voor dat tonnen drugs onderschept worden. Operatie Sky heeft echter ook een keerzijde: de gigantische stroom data zorgt voor een extra belasting van de politie, vooral in Antwerpen. Van de 309 nieuwe dossiers die naar aanleiding van Sky in België zijn geopend, worden er 242 in Antwerpen behandeld.

Nood aan meer middelen

De federale gerechtelijke politie is belast met de strijd tegen de georganiseerde misdaad, maar kampt met ernstige tekorten. Een gebrek aan financiële middelen vormt de kern van het probleem. Een helder beeld van wat er precies bij de FGP aan de hand is, werd geschetst in de commissie Justitie en de commissie Binnenlandse Zaken van het federaal parlement afgelopen mei.

Het College van procureurs-generaal lichtte op 11 en 17 mei de commissieleden in over “de rampzalige situatie” waarin de FGP verkeert, zo valt te lezen in het verslag van de bijeenkomst. De vier veiligheidsuitdagingen waar de gerechtelijke politie voor staat zijn de georganiseerde misdaad, terrorisme, cybercriminaliteit en economische en financiële criminaliteit. De noodklok luidt niet zacht: de politie kan zware georganiseerde criminaliteit en financieel-economische misdaad niet langer de baas, stelde Patrick Vandenbruwaene, procureur-generaal in Antwerpen.

Lees ook

Om succes te boeken in de strijd tegen drugsgeweld hebben we niet meer tanks en Bearcats nodig en ook geen naïeve legalisering

In kaart: Antwerpen beleeft bijzonder gewelddadige zomer door ‘onrust’ in het drugsmilieu

Het is op z’n minst opmerkelijk te noemen dat het Openbaar Ministerie pleit voor meer budget voor een andere dienst. De federale politie heeft dan ook te kampen met grote problemen: een tekort aan personeel, middelen en investeringen. Bovendien is de federale politie weinig aantrekkelijk als werkgever. Zo werd geprobeerd om op korte termijn tweehonderd nieuwe medewerkers te Antwerpen aan te nemen. Uiteindelijk werden slechts veertig mensen aangeworven.

Alleen al in de haven van Antwerpen zijn er ernstige personeelstekorten. “Het drugsgeweld hangt samen met de haven, die een logistieke hub is voor het transport van cocaïne. Dat wil zeggen dat de douane, de scheepvaartpolitie en de federale gerechtelijke politie versterkt moeten worden,” zegt Antwerps burgemeester Bart De Wever (N-VA).

Het gaat volgens hem om honderden functies die deels nog ingevuld en deels bijkomend moeten aangevuld worden. Waar De Wever een punt heeft als het aankomt op het parket en de federale gerechtelijke politie, die een oneerlijke strijd voeren door een ernstig gebrek aan mensen en middelen, heeft Antwerpen op lokaal niveau wel capaciteit. Zo is het Antwerpse korps groot – het telt ruim 3.000 personen – en vacatures worden opgevuld.

Eric Snoeck, directeur-generaal van de federale gerechtelijke politie heeft de regering een extra budget van 35 miljoen euro gevraagd voor 2022 en 1.000 extra personeelsleden. Zo’n 50 daarvan zouden ingezet worden voor terrorismebestrijding en er zijn 250 cyberonderzoekers nodig omdat steeds meer criminaliteit via de digitale weg gebeurt.

Lucratieve strijd

Draagvlak creëren onder politieke tegenstanders om samen de strijd aan te gaan met de drugsproblematiek is een flinke uitdaging. Geen enkele politicus kan na de gebeurtenissen van de afgelopen dagen de urgentie van het probleem nog ontkennen, maar de vraag blijft of het verzoek van Eric Snoeck om extra budget en mankracht ingewilligd wordt.

Frédéric Van Leeuw, federaal procureur, wijst erop dat een investering in de FGP zichzelf terugverdient. De strijd tegen de georganiseerde misdaad kan financieel flink wat geld in het laatje brengen. “De inbeslagnames in het kader van dit dossier zijn goed voor het dubbele van de investering die aan de Belgische Staat gevraagd wordt om de federale gerechtelijke politie te versterken, namelijk zo’n 72.952 miljard euro”, leest het verslag over de gedachtewisseling tussen gerechtelijke diensten en politici afgelopen mei, dat op 11 juli gepubliceerd werd.

De roep om eigen middelen van criminelen in te zetten om de georganiseerde misdaad te bestrijden werpt zijn vruchten af: minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (Open Vld) maakte donderdag bekend dat hij meer in beslag genomen voertuigen wil laten gebruiken door de politie om georganiseerde misdaad te onderzoeken. Het plan is om honderd wagens per jaar in te zetten.

Vraag en aanbod

In het complexe verhaal over drugscriminaliteit is er een simpele waarheid: zolang de vraag niet opdroogt, blijft er aanbod. Ofwel: wil je de drugshandel in het hart raken, dan moet je de vraag terugbrengen. Over hoe aan de gebruikerskant ingegrepen moet worden verschillen experts van mening: de legalisering en regulering van drugs, of toch pleiten voor verminderd drugsgebruik in de samenleving?

Steven Debbaut is een van de voorstanders van drugsregulatie. Met politie en justitie kun je het aanbod niet wegwerken, stelt hij, “ook al zet je daar een leger op”. Zolang er vraag is en er zoveel geld met drugs te verdienen valt, zullen er altijd mensen zijn die zich daarmee bezighouden, zegt Debbaut. Hij pleit dan ook voor een fundamentele hertekening van hoe we met roesmiddelen omgaan in de samenleving. Maar volgens hem is er weinig politiek draagvlak voor legalisatie en zijn er weinig internationale voorbeelden.

Andere deskundigen zien valkuilen als het aankomt op regulering van drugs. Want welke middelen legaliseer je en welke niet? Daarnaast heeft legalisering alleen zin als het minimaal op Europees niveau gebeurt, stelt criminoloog Colman.

Het morele debat over drugs is niet gemakkelijk te beslechten. Zo stelt onderzoeker Teun Voeten dat het cokegebruik in landen als België en Nederland “volledig ontspoord is”. Het is volgens hem essentieel dat de strijd tegen drugs gevoerd blijft worden, “anders zit straks iedereen aan de coke”.

Maar het is ook een morele plicht van de overheid om te werken aan een vreedzaam systeem waarbij gebruikers niet gestigmatiseerd worden, zegt Debbaut. “Ja, het klopt dat cocaïnegebruikers de keten in stand houden. Maar om gebruikers daarmee aan te wijzen als schuldigen is het afschuiven van politieke verantwoordelijkheid. Dat is hetzelfde als zeggen dat de eindgebruiker verantwoordelijk is, terwijl we moeten kijken naar het systeem zelf – in diezelfde logica is de vleeseter verantwoordelijk voor de klimaatopwarming.”

Waar de experts het wel over eens zijn is dat het een morele plicht is om te blijven strijden tegen het drugsgeweld en de georganiseerde misdaad. En dat deze strijd geen Antwerps probleem is, geen probleem van België, geen Europees probleem: het vraagt om een internationale aanpak. Een quick fix voor de recente incidenten in Antwerpen is er niet – het is een strijd van de lange adem.

De incidenten zijn, zo weten we uit voorgaande jaren, een fenomeen dat zich van tijd tot tijd aandient. “De geschiedenis leert dat de strijd tegen drugs een onbegonnen strijd is”, zegt criminoloog Debaut. “Het is dweilen met de kraan open. Maar als overheid heb je de plicht je op deze strijd te richten.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234