Maandag 23/05/2022

De geschiedenis en het succes van de homeopathie

Gelijke geneest gelijke

Sommigen noemen het kwakzalverij, anderen geloven dat het de allesgenezer van de 21ste eeuw is: 250 jaar na de geboorte van Samuel Hahnemann is het geneeskundige systeem dat hij ontwikkelde, de homeopathie, nog steeds onderwerp van wetenschappelijke controverse.

Door Jeremy Laurance

ndanks de spot en de hoon van het wetenschappelijke establishment sinds het ontstaan ervan, floreert de homeopathie momenteel als een van de belangrijkste stromingen van de alternatieve geneeskunde, met miljoenen aanhangers over de hele wereld.

In Engeland maken jaarlijks naar schatting 470.000 mensen gebruik van homeopathische remedies. In elke apotheek in de winkelstraat vind je in de rekken van de alternatieve geneeskunde Arnica, Nux vomica, Pulsatilla en Rhus tox. Onder anderen de Queen, David Beckham en Geri Halliwell zweren bij die middelen.

De behandeling is ontstaan uit de ontevredenheid van de jonge dokter Hahnemann, een Duitse arts uit de late achttiende eeuw, met de klassieke geneeskunde van zijn tijd. Hahnemann werd op 10 april 1755 geboren in Meissen, Saxen, in een arm gezin uit de middenklasse. Tijdens zijn kindertijd wilde hij "zoveel mogelijk kennis verzamelen" en leerde hij acht talen. Aan het einde van zijn tienerjaren raakte hij geïnteresseerd in geneeskunde en in 1779 studeerde hij af in Erlangen.

Zijn afkeer van de toenmalige populaire behandelingen - aderlaten, purgeren, branden en het toedienen van giftige substanties zoals arsenicum en kwik - was niet zo vreemd en hij stak al zijn energie in zijn "geliefde scheikunde". In 1790 liet hij zijn geneeskundige praktijk over, slechts elf jaar na zijn afstuderen, en begon hij een nieuwe praktijk die gebaseerd was op het principe 'gelijke geneest gelijke', het basisprincipe van de homeopathie.

Bij zijn vroegste experimenten gebruikte hij het medicijn kinine, dat gebruikt werd tegen malaria. Hij had gelezen dat het werkzaam was omdat het bitter en scherp was, maar realiseerde zich dat alle bittere en scherpe stoffen dan werkzaam zouden zijn, wat duidelijk niet het geval was. Hij experimenteerde op zichzelf en ontdekte dat het middel koortssymptomen veroorzaakte die gelijk waren aan de symptomen van de ziekte zelf en hij bedacht dat dat het echte geheim van de genezende kracht zou kunnen zijn.

Hij testte ook andere medicijnen op zichzelf, zijn familie en zijn vrienden, zoals nachtschade, kamfer en monnikskap, om de symptomen ervan te onderzoeken. Pas in 1796 deelde hij zijn nieuwe geneeskundige ontdekking mee aan de wereld via een gedrukte publicatie.

Die theorie was gebaseerd op twee principes. Het eerste, de wet van de gelijksoortigheid, werkt als het 's ochtends drinken van een alcoholische drank ter bestrijding van een kater. Dat was niet het soort behandeling dat dokter Hahnemann in gedachten had, maar het toont wel aan dat het kan werken. Homeopaten geloven echter dat het principe universeel geldig is.

Het tweede principe zegt dat een behandeling krachtiger wordt wanneer ze verdund wordt, zelfs bij extreme verdunning van een stof, waarbij de remedie geen moleculen meer kan bevatten van de originele stof. Het proces van herhaaldelijk verdunnen en schudden staat bekend als potentiëren en kan zoveel keren uitgevoerd worden tot je het equivalent krijgt van een kleine stip van de oorspronkelijke stof in het water van alle oceanen ter wereld.

Voor wetenschappers vormt dat het belangrijkste probleem van de homeopathie. Als een homeopathische remedie geen enkele molecule bevat van de stof waaruit ze gemaakt is, hoe kan het middel dan enig effect hebben?

Dokter Hahnemann maakte zich geen zorgen over die vraag omdat moleculen nog niet ontdekt waren toen hij in 1810 zijn Organon der Rationellen Heilkunde en Materia Medica Pura publiceerde, waarin hij zijn ideeën uiteenzette. Zijn remedies vonden ingang omdat ze zachtaardiger en minder schadelijk waren dan de conventionele behandelingen van zijn collega's.

In 1782 trouwde hij met Joanna Kuchler en in 1811 verhuisde het gezin met elf kinderen naar Leipzig, waar hij les begon te geven aan een kleine groep universiteitsstudenten. Maar zijn groeiend succes ontlokte jaloezie en uiteindelijk werd hem door de rechtbank verboden zijn geneesmiddelen toe te dienen.

In 1821 verhuisde hij naar Köthen en legde hij zich voltijds toe op de homeopathie. Zijn bekendheid groeide en mensen reisden honderden kilometers voor zijn advies. Toch werd hij voortdurend aangevallen en vervolgd door zijn collega's van het establishment. Uiteindelijk zonderde hij zich af en liet hij de beweging achter zonder leider, waardoor die uit elkaar viel in verschillende stromingen.

Vandaag zijn er twee soorten homeopaten in Groot-Brittannië: diegenen die eerst studeerden voor arts en de niet-medisch gekwalificeerde homeopaten die de principes verschillende jaren bestudeerden. Die laatste zijn in de meerderheid en er zijn minstens tweeduizend geregistreerde homeopaten in Groot-Brittannië.

De NHS (De Britse nationale gezondheidsdienst) heeft de homeopathie van in het begin gesteund. In Groot-Brittannië genieten vijf homeopathische ziekenhuizen koninklijke ondersteuning. Peter Fisher, klinisch directeur van het Koninklijk Homeopathisch Ziekenhuis in Londen, is arts van de Queen. Tijdens een van de eerste debatten voor de NHS Act van 1948, besloot de regering homeopathie beschikbaar te houden als gezondheidsdienst zolang er "patiënten zijn die het willen krijgen en dokter die het willen voorzien".

Wanneer de wetenschappelijke grond van hun praktijken in vraag wordt gesteld, antwoorden homeopaten dat hun remedies niet werken zoals farmacologische medicijnen, maar dat de 'energie' van de oorspronkelijke stof op een of andere manier doorgegeven wordt aan het water of een andere vloeistof waarin ze verdund is. Het water behoudt dus een herinnering aan de stof.

Die theorie werd in de jaren 1980 opgeworpen door Jacques Benveniste, een Frans bioloog. In een artikel dat gepubliceerd werd in Nature, een van de belangrijkste wetenschappelijke tijdschriften ter wereld, beweerde hij in 1988 dat experimenten in zijn laboratorium in Parijs hadden aangetoond dat een ultraverdunde oplossing een biologisch effect kon teweegbrengen.

De theorie van dokter Benveniste werd echter onderzocht door een team dat samengesteld was door de toenmalige uitgever van Nature, Sir John Maddox. Die experimenten bereikten niet meer hetzelfde resultaat en in een volgende editie van het tijdschrift werd dokter Benveniste bespot. Zijn theorie verdween naar de geschiedenisboeken.

Vorig jaar werd de interesse voor de theorie opnieuw gewekt door de publicatie van een nieuw onderzoek dat de bewering van dokter Benveniste leek te staven. Vier onderzoeksteams uit vier landen stelden onafhankelijk van elkaar vast dat een sterk verdunde oplossing van histamine, de stof die door de huid geproduceerd wordt als reactie op insectenbeten of -steken, in een proefbuis invloed had op een bepaald type witte bloedcel, de basofiel.

Drie van de vier laboratoria ontdekten een statistisch betekenisvolle invloed en het vierde stelde een invloed vast die net niet betekenisvol genoemd kon worden. De onderzoekers schreven in augustus 2004 in het tijdschrift Inflammation Research: "We hebben nog geen theoretische verklaring voor die bevindingen."

Bij een bevestiging van de resultaten moeten de wetten van de fysica wellicht herschreven worden. Critici beweren dat het waarschijnlijker is dat er een fout in het experiment is geslopen, een beschuldiging die wordt afgewezen door de wetenschappers.

Philippe Belon, hoofd van het onderzoek, is een voormalig medewerker van dokter Benveniste, maar kreeg jaren geleden ruzie met hem. Hij werkt nu voor het Franse homeopathische bedrijf Boiron, hoewel hij beweert enkel geïnteresseerd te zijn in het achterhalen van de wetenschappelijke waarheid. De Britse tak van de studie werd geleid door Professor Madeleine Ennis, een astmaspecialiste aan de Queen's Universiteit in Belfast en sceptisch tegenover homeopathie. Ze wilde enkel meewerken om te bewijzen dat de theorie niet klopte. "Ik weet wat we testten en ik kan de resultaten niet verklaren", zegt ze.

Ook een analyse van 89 experimenten, gepubliceerd in The Lancet in 1997, ondersteunt de homeopathie. De analyse toonde aan dat de remedies een effect hadden dat twee keer zo groot was als het placebo-effect. Maar volgens critici had die analyse geen zin omdat zeer diverse studies op een algemene manier bij elkaar werden gegooid.

Een veel uitgebreidere studie van tweehonderd homeopathische experimenten door het onderzoekscentrum aan de universiteit van York, dat advies geeft aan het NHS over effectieve behandelingen, leverde in maart 2002 een vernietigend rapport af.

"Er zijn momenteel onvoldoende bewijzen voor de werkzaamheid van homeopathie, onvoldoende om homeopathie aan te bevelen als behandeling voor een specifieke aandoening of om wijzigingen in het huidige statuut van de homeopathie te rechtvaardigen", was de conclusie.

Een soortgelijk oordeel werd uitgesproken door de invloedrijke Academie de Medicine in Parijs, een adviesorgaan van eminente artsen. Een rapport van september 2004 schokte beoefenaars en gebruikers van homeopathie door te besluiten dat ze zich inlieten met kwakzalverij. "Homeopathie is een methode die twee eeuwen geleden verzonnen werd, ze is gebaseerd op vooroordelen en heeft geen enkele basis. Ze heeft overleefd als doctrine, volledig buiten de buitengewone wetenschappelijke beweging die de geneeskunde de voorbije twee eeuwen transformeerde."

Vernietigender kan een oordeel haast niet zijn, maar wellicht schrikt het de honderdduizenden aanhangers van de filosofie in Frankrijk en Groot-Brittannië niet af.

De Britse Vereniging voor Homeopathie beweert dat het toegenomen publieke bewustzijn over de gevaren van chemicaliën in de voedselketen, de groeiende resistentie tegen antibiotica door overconsumptie en de vrees voor bijwerkingen van conventionele medicijnen bijdragen aan een verandering in onze levensstijl en de manier waarop we proberen gezond te blijven.

Tweehonderd jaar nadat Samuel Hahnemann een soortgelijke ongerustheid wekte over de schadelijke effecten van de toenmalige geneeskunde, maakte de bevolking zich steeds meer zorgen over wat dokters doen.

Homeopathie trekt steeds meer bekeerlingen aan met het gebruik van natuurlijke stoffen in zeer kleine hoeveelheden en een holistische persoonsgerichte aanpak. En de methode heeft één groot voordeel tegenover de conventionele geneeskunde. Hoewel ze misschien weinig goed doet, zorgt de afwezigheid van schadelijke bijwerkingen ervoor dat ze ook weinig kwaad kan doen.

© The Independent

Homeopathie is ontstaan in de late achttiende eeuw en altijd controversieel gebleven

Anemone pulsatilla (wildemanskruid)

Dit middel wordt voorgeschreven bij klachten van overmatige afscheiding, voornamelijk bij hoest en verkoudheid met slijmvliesontsteking. Het kan ook gebruikt worden bij depressie, gezwollen aders, neusbloedingen, tandpijn, reuma, acne, migraine en oor- en oogklachten. Er wordt geadviseerd om Pulsatilla te gebruiken bij mensen die zich meer door hun emoties dan door het verstand laten leiden, afhankelijk van anderen en volgzaam zijn. De publieke opinie is belangrijk voor hen, ze voelen zich snel gekleineerd en hebben zelfmedelijden.

Belladonna

(nachtschade)

Belladonna wordt bereid uit de giftige plant nachtschade en is een eerste-hulpremedie tegen hoofdpijn en koorts. Het kan ook verlichting brengen bij oorpijn, gezwollen klieren, keelpijn, steenpuisten, angst en het krijgen van tanden. Belladonna geeft een hoofdpijn die zich situeert aan de rechterkant van het hoofd, dus de homeopaat moet rekening houden met de locatie van de hoofdpijn. Wanneer de patiënt lijdt aan hoofdpijn aan de linkerkant, is bromium meer aangewezen.

Bach-bloesemremedie (kerspruim, zonneroosje, reuzenbalsemien, bosrank, vogelmelk)

De Bach-bloesemremedies werden in de jaren 1930 gecreëerd door een arts uit Harley Street, Edward Bach. Hij bedacht een systeem van zeven grote emotionele groepen, waaronder angst, onzekerheid en eenzaamheid. Hij onderscheidde 38 negatieve gemoedstoestanden en stelde voor elk van hen een remedie samen op basis van een plant of een bloem. De remedie van de Bach-bloesems is een van de populairste homeopathische behandelingen.

Rhus tox

(gifsumak)

Gifsumak is een heester die huiduitslag of jeuk kan veroorzaken bij aanraking. In homeopathische dosis wordt het gebruikt als behandeling van reumapijnen en huidklachten. Huidklachten zijn onder meer een branderig gevoel, jeuk, zwellingen en pijnlijke blaren. Mensen die gifsumak nodig hebben kunnen lijden aan artritis met voortdurende en stekende pijnen. Het is een remedie voor rugpijn en pijnlijke gewrichten bij griep. Het is ook bruikbaar bij verstuiking en overbelasting en de effecten van zware inspanningen.

Ignatia amara (Ignatiusboom)

Ignatia wordt gemaakt van de plant Ignatiusboom die strychnine bevat. Het middel beïnvloedt het zenuwstelsel. Het wordt voorgeschreven aan gevoelige en zeer gespannen mensen die zichzelf de schuld geven wanneer iets verkeerd gaat. Hun overreagerende en overgevoelige aard leidt tot snelle stemmingswisselingen. Ze kunnen lijden aan beven en opgewondenheid. Hun aandoeningen hebben meestal tegenstrijdige symptomen, zoals pijn aan een lichaamsdeel die verlicht wordt door druk.

Arnica montana

(Valkruid)

Dit is wellicht de populairste homeopathische behandeling en wordt zeer dikwijls gebruikt als eerste-hulpbehandeling van een shocktoestand. Het moet zo snel mogelijk na de verwonding ingenomen worden om de pijn te verlichten en het herstel te versnellen. Het kan ingenomen worden als pil of uitwendig toegepast worden op kneuzingen, verstuikingen of verwondingen waarbij de huid intact is. Voorzichtigheid is geboden omdat sommige mensen gevoelig zijn aan de plant en dus vergiftigd kunnen raken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234