Woensdag 16/06/2021

De geschiedenis aan een draadje

Kleine oorzaken met grote gevolgen, dat is het thema van het boek 'The Hinge Factor'. Van het paard van Troje tot de Golfoorlog, beweert Erik Durschmied, hebben details de geschiedenis veranderd.

De achterliggende gedachte is even intrigerend als betwistbaar: dat de loop van de geschiedenis mede door onvoorspelbare evenementjes wordt verlegd. Durschmied is wel de eerste om toe te geven dat de koerswijziging vaak van tijdelijke aard is.

Zo beweert hij dat Napoleon de slag bij Waterloo weliswaar niet hoefde te verliezen, maar dat zijn leger na nog enkele confrontaties en veldslagen uiteindelijk hoe dan ook het onderspit had moeten delven. Waarom Waterloo anders had kunnen lopen? Toen de cavallerie onder leiding van de Franse generaal Ney de Britse artilleriedivisie onder de voet liep, bleek dat de Fransen geen spijkers vonden om het vijandig schiettuig onbruikbaar te maken. De ruiters die de spijkers en hamers bij zich droegen waren eerder toevallig allemaal neergeschoten. Tijdens een volgende schermutseling konden de Britse grondtroepen hun kanonnen recupereren, waardoor de Britten hun artillerieoverwicht herstelden en Napoleon in de vernieling konden schieten.

Misschien nog een frappanter voorbeeld van kleine oorzaken met grote gevolgen is een slag om Jeruzalem. De leider van de christen-troepen had in 1187 de zus van de sultan gekidnapt, "een meisje zo mooi dat de nachtegaal haar schoonheid bezong". Zijn vorst beval hem de vrouw vrij te laten, maar de leider, die een fors losgeld op het oog had, weigerde. Dat stemde sultan Saladin dermate boos dat hij "een leger zonder einde, zoals de oceaan" verzamelde om de christenen eens en voor altijd uit Jeruzalem te bonjouren. Met zijn overwinning kwam een einde aan de christelijke overheersing van het Midden-Oosten.

Het gaat in dit boek meestal om veldslagen, en een van de meest bizarre redenen voor een nederlaag in zo'n veldslag vond Durschmied in Oost-Afrika, bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Een klein legertje onder leiding van de briljante Duitse kolonel von Lettow-Vorbeck leverde in Tanga, in het huidige Tanzania, hardnekkig en zelfs wanhopig slag met de tien keer grotere macht van de Britten onder leiding van generaal Aitken. De Britten leken comfortabel aan de winnende hand toen een zwerm bijen hen kwam bestoken. De Britse troepen stoven in paniek uiteen. Waarom de bijen enkel de Britten op het oog hadden is nooit achterhaald. Nog jarenlang heeft de Duitse legermacht de Britten kunnen tergen.

Een typisch voorbeeld van een kleine oorzaak met een groot gevolg is volgens Durschmied het bombardement op Hiroshima. De Enola Gay, het vliegtuig met de atoombom aan boord, had vier mogelijke bestemmingen meegekregen, waartussen de piloot kon kiezen: Hiroshima, Nagasaki, Kokura en Niigata. Een half uur voor het toestel uit vloog een verkenningsvliegtuig dat negatief tot gematigd negatief rapporteerde over wolkendek en zichtbaarheid op de andere drie lokaties. Boven Hiroshima daarentegen waren de wolken weggetrokken. Daar viel de bom. Een lichte mist en een andere stad was uitgekozen.

The Hinge Factor. How Chance and Stupidity Have Changed History. Erik Durschmied. Coronet Books 1999. 7,99 pond.

bij Waterloo kunnen winnen als hij niet toevallig al zijn spijkers was kwijtgeraakt'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234