Zondag 17/01/2021

De geroofde schatten van de farao's

Egypte schakelt Interpol in om talloze kunstvoorwerpen terug te vinden die sinds de revolutie, drie jaar geleden, uit 's lands musea zijn geroofd. Eén zeldzaam beeld, de dochter van koning Amenhotep, dook in België op. 'Onder Morsi verslofte de aandacht voor erfgoed totaal.'

Het plunderen heeft lang genoeg geduurd. Drie jaar na de revolutie en het losbranden van de politieke chaos als gevolg daarvan wil Egypte zijn kunst terug. Zopas nam Caïro Interpol in de arm om de jacht op geroofde artefacten te openen. In de vuurlijn liggen prestigieuze veilinghuizen als Sotheby's, dat door het ministerie van Oudheden gevraagd is de verkoop van 23 kunstvoorwerpen te staken. Vermoed wordt dat ze Egypte illegaal hebben verlaten.

"Als de kunstveilers geen officiële documenten kunnen voorleggen met betrekking tot de Egyptische stukken, dan zal het ministerie de vereiste juridische stappen zetten om ze terug te krijgen", zo leest een communiqué. Sotheby's en co zijn gewaarschuwd: in november slaagde Caïro erin de verkoop van 90 objecten in Israël te blokkeren.

Ook zonder gerechtelijk initiatief boekte Egypte laatst een opmerkelijk succes. In Brussel dook een zeldzaam beeldje op van de dochter van koning Amenhotep. Het kunstwerk, daterend uit de XVIste dynastie (664 tot 525 voor onze tijdrekening), was op 25 januari 2011, in volle oproer op het Tahrirplein, uit het Egyptisch Museum ontvreemd.

Een Belg die het beeldje op een niet nader genoemde verkoop op de kop getikt had, trok ermee naar een Franse archeoloog. Die sloeg alarm in Caïro, dat op zijn beurt de ambassade van Egypte in België waarschuwde. Interpol kwam eraan te pas, de Unesco ook, waarna het recuperatieproces kon worden ingezet. Naast de koningsdochter werden - in Frankrijk - ook vijf bijbehorende sculpturen teruggewonnen. Een ervan was in een veilingzaal in Toulouse in de aanbieding en kon dankzij een afbeelding op het internet worden gelocaliseerd.

"Ons ministerie van Buitenlandse Zaken heeft samen met dat van Oudheden een concreter beleid uitgestippeld om de verdwenen kunststukken terug te vinden", zegt Ahmed Salah, woordvoerder van de ambassade in ons land. "Heel wat uiterst waardevolle faraonische antiquiteiten zijn verdwenen bij de plundering van het Egyptisch Museum in Caïro, in 2011, en dat van het Malawi Museum, op 15 augustus 2013."

Onder de indruk van aanmaning, de veilinghuizen? Niet het in München gevestigde Gorny & Mosch, dat eveneens in het dossier voorkomt. Volgens Hans-Christoph von Mosch "krijgen we wel vaker brieven van nationale overheden, ministeries die het web afspeuren en kijken wat waar verkocht wordt. Alleen: bij ons zijn nog nooit stukken aangeboden waarvan de herkomst niet zuiver was. Alles wat wij veilen is gecheckt door het Art Loss-register in Londen, wereldwijd de grootste gegevensbank van gestolen en vermiste kunstwerken."

Over het recentste verzoek uit Caïro wil Von Mosch dan weer niets kwijt. "Dat beschouwen we als vertrouwelijk." Sotheby's New York, dat we om een reactie vroegen, leverde geen commentaar. Interpol, dat over een in kunstroof gespecialiseerd team beschikt en alle informatie kruist, wijst er dan weer op dat het ultieme initiatief bij de nationale politiediensten ligt.

Terug naar de jongste roof, vorige zomer, in het holst van de bloedige repressie die de strijdkrachten voor de Morsi-aanhangers veil hadden. In het Malawi Museum van de zuidelijke stad Minya begingen onverlaten de brutaalste plundering in de recente historie van Egypte. Een bewaker schoot er zijn leven bij in, terwijl al wat te groot of te zwaar was om te versjacheren, aan scherven werd geslagen. De rest, ruim duizend kleine voorwerpen, gristen de daders mee.

Algauw rees de veronderstelling dat gure elementen met Morsi-voorkeuren hun wraak op de stenen farao's gekoeld hadden. In het museum vond de plundering plaats, maar buiten werd een koptische kerk in brand gestoken, en ook koptische kunst werd geviseerd.

De Nederlander Joris Kila, een wereldvermaard deskundige inzake erfgoedbescherming in conflictregio's, denkt er alvast het zijne van: "Erfgoed wordt meer en meer gepolitiseerd. Ook in Egypte lijkt sprake van een zekere terugkeer naar het iconoclasme (ook wel beeldenstorm genaamd, LD). Terwijl het islamisme weinig op heeft met kunstgeschiedenis, worden kunstvoorwerpen almaar vaker aan identiteitskwesties verbonden, aan natie, ras, gender of religie.

"Voor een goed begrip: ook onder Hosni Moebarak werden musea al slecht bewaakt. Bewakers verdienden maar een habbekrats en er was bijvoorbeeld heibel over welke vertrouweling de museumshop mocht runnen. Alleen, onder Morsi is de zaak dramatisch verslechterd. Hij had niets met oudheden en heeft alles laten versloffen. Precies zoals met de hele economie gebeurd is."

Wie waren de vandalen die zich aan het Malawi Museum vergrepen? Gesteld dat ze ideologisch gedreven waren, dan hadden ze toch nooit de moeite genomen om de kunstwerken te stelen, laat staan te vermarkten? "Het waren lokale criminelen", meent Kila. "Ik denk niet dat hier een internationale kunstmaffia achter zit. Wat je wel hebt, is een continue internationale vraag. Wat je ook vaak hebt, zijn schimmige figuren. Dan hoor je allerlei dingen over inside jobs, maar je kunt niets bewijzen. Destijds al ving je geruchten op over hoe de zonen van Moebarak de eerste keuze kregen toen er weer eens wat verpatst werd."

En toch is er ook goed nieuws. Zo zijn 800 stukken uit Malawi inmiddels weer terecht. Daaronder bevindt zich het beeld van Anchesenamon, derde dochter van farao Achnaton en zijn vrouw Nefertiti. Ook een reeks voorwerpen die uit archeologische sites waren ontvreemd, waar de recente schade nog groter is dan in de musea, is weer veilig. Bovendien, merkt Kila op, "worden vandaag vooral kleine dingen geroofd, niet langer hele sarcofagen. Dat is ooit wel anders geweest. Tenslotte was ook Indiana Jones een grafrover, toch? (lacht)"

Want ook dat blijft een teer punt: onder het mom van wetenschappelijk onderzoek ontaardden 19de- en 20ste-eeuwse expedities vaak in heuse strooptochten, waarna de vondsten in Europese en Amerikaanse musea te pronk werden gezet. Sinds jaar en dag probeert Egypte bijvoorbeeld bovenvermelde Nefertiti uit het Berlijnse Neues Museum terug te halen. Duitsland schermt al even lang met de vaststelling dat Egypte niet het beste land is als het over conservatie gaat. Ook is Caïro niet toegetreden tot het International Committee of the Blue Shield, dat het erfgoed bewaakt in tijden van conflict.

"Egypte had zich veel narigheid kunnen besparen als het binnen zijn grote leger over een professioneel getrainde divisie kunst en cultuur had beschikt", zegt Kila, die aan missies in Egypte, Irak en Libië deelnam. "Maar die oplossing kunnen wij buitenlanders niet aanreiken, de bal ligt in het kamp van Egypte zelf."

Dat het karwei niet af is, daarvan getuigt het nieuws van donderdag: uit het museum in Aswan zijn zopas een kleine honderd kunstobjecten geroofd. De daders worden onder de medewerkers gezocht.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234