Vrijdag 04/12/2020

De generaals van Birma hebben het nog even geprobeerd, maar vier dagen na de doortocht van cycloon Nargis kunnen ze onmogelijk nog de ogen sluiten voor de meer dan 22.000 doden en tienduizenden vermisten. Dit was niet een of andere opstand van boeddhisti

Falende aanpak verwoestende cycloon brengt militaire machthebbers in problemen

Birmese junta in het oog van de storm

Het was niet zozeer de storm zelf, die met snelheden van 190 kilometer per uur over Birma raasde, die het grootste aantal slachtoffers maakte. De meeste doden vielen door de hoge vloedgolf, met golven die tot 3,5 meter reikten, die huizen wegvaagde en lager gelegen dorpen overstroomde. Vluchten voor cycloon Nargis was gewoon niet mogelijk.

Nargis blijkt de ergste cycloon in Azië sinds 1991, toen in Bangladesh 143.000 mensen om het leven kwamen. In Birma werden drie van de vijf staten officieel tot rampgebied verklaard. Volgens de Verenigde Naties zijn een miljoen mensen dakloos geworden. Er zijn meer dan 22.000 doden volgens de laatste officiële berichten van gisterenavond plaatselijke tijd. Exact 22.464, zo werd afgeklokt. Maar er is geen zekerheid over de juistheid van dat cijfer, dat wellicht zal oplopen naarmate er meer rampgebieden bereikt worden.

Duidelijk is wel al dat de meeste doden vielen in de delta van de rivier Irrawaddy. Alleen al in de stad Bogalay, op zo'n 90 kilometer ten zuidwesten van de hoofdstad Rangoon, kwamen 10.000 mensen om het leven. De Irrawaddydelta is de rijstschuur van Birma, die 50 jaar geleden nog de grootste rijstexporteur ter wereld was. Toch zei de regering dat er, ondanks de schade, nog voldoende rijstvoorraad was.

"De verliezen zijn veel groter dan we aanvankelijk dachten", zei minister van Buitenlandse Zaken Noppadol Pattama gisteren. Een groter understatement kon haast niet. Cycloon Nargis wordt nu al vergeleken met de tsunami die eind 2004 in Zuidoost-Azië meer dan 220000 doden maakte. "We doen ons best", zei minister van Informatie Kyaw Hsan.

Maar die bewering werd bij veel Birmezen op ongeloof onthaald. Het was immers de regering zelf die zondag, twee dagen nadat de orkaan over het land was getrokken, zei dat er 351 doden waren gevallen. Pas maandagochtend werd voorzichtig gesproken over 4.000 doden. Dat werden er enkele uren later al 10.000, 15.000 en - gisterenavond - meer dan 22.000.

In staatsmedia werden de hulpacties van de regering breed uitgesmeerd. Er waren beelden te zien van soldaten die boomstronken uit de weg ruimden. Agenten van de politie die oude mensen voorzichtig op het droge brachten. Generaals die in helikopters klommen om daklozen te begroeten die zich verscholen in boeddhistische tempels. Maar al die pogingen deden niets af aan het feit dat de militaire junta in de eerste dagen na de orkaan zo goed als niets had gedaan. "Het regime heeft een gouden gelegenheid voorbij laten gaan om soldaten te sturen zodra de storm ging liggen. Dan zou het regime de harten en geesten van de mensen voor een stuk gewonnen hebben", zei een gepensioneerde ambtenaar aan Reuters.

Die soldaten en politie stonden vorig jaar in september nochtans onmiddellijk klaar om de protesten van de kop in te drukken, herinneren zich vele Birmezen nog helder. De ontevredenheid bij de bevolking begon in augustus al, met telkens enkele tientallen mensen die op straat kwamen, en richtte zich tegen de gigantische prijsstijgingen die waren afgekondigd door het militaire regime. Birma is een van 's werelds armste landen, met 90 procent van de bevolking die in armoede leeft. Plots moesten de inwoners dubbel zoveel betalen voor benzine en diesel. Het openbaar vervoer werd daardoor voor velen onbetaalbaar. Olie om te bakken werd vijf keer zo duur.Een aanpassing aan de wereldmarkt, klonk de uitleg van de militairen. Maar volgens waarnemers was de echte reden van de prijsstijgingen eerder het financiële verlies dat de junta leed door het kunstmatig in leven houden van verlieslatende staatsbedrijven en het enorme kapitaal dat de bouw van een gloednieuwe hoofdstad had gekost. In november 2005 verhuisde de militaire regering van Rangoon, dat tot dan de hoofdstad van Birma was geweest, naar Naypyidaw, op meer dan 300 kilometer ten noorden van Rangoon en pal in het midden van de jungle.

Steeds meer Birmezen verzamelden zich de volgende weken in protestmanifestaties. Op 19 september 2007 kwamen honderden boeddhistische monniken op straat in de stad Sittwe. In Rangoon en in andere steden werd hun voorbeeld door velen gevolgd. Tegen het einde van de maand kwamen soms honderdduizenden bijeen voor demonstraties en namen ook steeds vaker monniken deel. Daardoor wordt de opstand ook wel de Saffraanrevolutie (naar de kleur van de monniksgewaden) genoemd. Maar de regering sloeg de betogingen hardhandig uiteen en pakte honderden betogers op. Tegen eind september werd de toegang tot het internet geblokkeerd en kregen journalisten de waarschuwing niet meer te schrijven over de betogingen. Minstens 31 mensen kwamen om het leven.

Het waren lang niet de eerste protesten voor meer democratie en tegen de militaire junta die Birma al sinds 1962 met harde hand regeert. Al in het eerste jaar van de militaire dictatuur werden vijftien studenten gedood bij betogingen. Studentenopstanden in 1975, '76 en '77 werden snel de kop ingedrukt. De onderdrukking van de betogingen van 1988 in Birma, dat ondertussen tot Myanmar was gedoopt door de generaals, behoort tot de bloedigste in de Birmese geschiedenis. Dat jaar kwamen studenten op straat in protest tegen economisch wanbeheer en politieke onderdrukking van de regering. Tijdens de zogeheten 8888-opstand werden honderden demonstranten gedood. Toen in 1990 de uitgeschreven verkiezingen werden gewonnen door de Nationale Liga voor Democratie van Aung San Suu Kyi, werden de resultaten al snel verworpen door de dictatuur. Aung San Suu Kyi leeft trouwens al twaalf jaar in huisarrest, alle internationale protesten ten spijt.

Betogingen van de eigen bevolking of internationale druk: de militaire dictatuur, geleid door generaal Than Shwe, heeft zich er de afgelopen decennia niets van aangetrokken. Oproepen tot meer democratie vlakaf naast zich neergelegd. Buitenlandse pottenkijkers - lees: mensenrechtenactivisten - werden aan de grens geweigerd. In 2004 waagde Than Shwe het zelfs om alle buitenlandse hulp te weigeren na de verwoestende tsunami in de regio. "We kunnen het wel alleen af", klonk het toen.

Dat lijkt nu veranderd, mede door de schaal van verwoesting die cycloon Nargis veroorzaakte. Maandag vroeg de junta zelf om buitenlandse hulp. Aanvankelijk ging het enkel om hulpgoederen, maar sinds gisteren worden ook oogluikend hulpverleners toegelaten, aldus de Verenigde Naties. Meer dan een kwart van de bijna 50 miljoen Birmezen leeft in een van de regio's die door Nargis werden getroffen. "In plaats van te wachten op cijfers van doden en gewonden, zou het praktischer zijn om zo snel mogelijk humanitaire hulp te sturen naar de slachtoffers", aldus majoor-generaal Maung Maung Swe, de minister van Hulpverlening, tijdens een persconferentie gisteren. Dappere, meelevende woorden. Al werden die volgens critici geuit uit angst voor protesten vanuit de bevolking.

Deze orkaan en de erg gebrekkige manier waarop de junta erop reageerde, zou wel eens een rake klap kunnen zijn voor de militaire dictatuur in Birma. Laura Bush, vrouw van de Amerikaanse president Bush en in het Witte Huis een van de belangrijkste actievoerders voor meer mensenrechten in Birma, bekritiseerde gisteren de militaire leiders voor het niet tijdig en voldoende waarschuwen van de bevolking voor de cycloon, die zich al dagen voor de Birmese kust aan het opbouwen was. "We weten al dat ze erg onbekwaam zijn", aldus Laura Bush.

De Birmese regering heeft ook helemaal geen moeite gedaan om het land voor te bereiden op de storm. "De regering heeft de bevolking misleid", aldus Thin Thin, een kruidenier in Rangoon, aan AP. "Men had ons kunnen waarschuwen voor de cycloon zodat we ons beter hadden kunnen voorbereiden." Op vele plaatsen viel de elektriciteit uit en was de voorraad kaarsen in de winkels, die al dubbel zo duur was geworden als normaal, snel uitgeput. Veel huizen zaten ook zonder stromend water, waardoor Birmezen urenlang moesten wachten in rijen voor drinkwater en een bad moesten nemen in een vijver of een meer. Er waren klachten dat het leger in eerste instantie de straten schoonmaakte waar de heersende elite woont en de gewone mensen aan hun lot overliet.

Het beeld van de almachtige generaals die alle situaties aankunnen, lijkt voltooid verleden tijd. "De mythe waarmee ze altijd goochelden, namelijk dat ze altijd goed voorbereid waren, is volledig weggeblazen", zei politiek analist Aung Naing Oo, die in 1988 naar Thailand vluchtte, aan Reuters. "Dit zou op lange termijn wel eens een enorme politieke impact kunnen hebben."

Die impact zou zich best eens veel vroeger uiten dan verwacht. Ondanks de verwoestingen van de cycloon en de tienduizenden slachtoffers maakt het militaire regime zich op voor een referendum, nu zaterdag. De huidige junta greep de macht in 1988 en bande de toenmalige grondwet. Sindsdien zit het land zonder.

De nieuwe grondwet moet, toch volgens de woorden van de generaals, een 'stappenplan voor democratie in het land' worden. Het is, zo wordt in staatsmedia opgewekt meegedeeld, de eerste mogelijkheid sinds 1990 voor de bevolking om te stemmen over een grondwet. Dat document, van zo'n 194 pagina's, moet de basis vormen voor verkiezingen die in 2010 zullen worden gehouden. Er zal dan een meerpartijensysteem van kracht worden waarin, en dat wordt niet ontkend, de militairen nog steeds de grootste bevoegdheden hebben.

Enkel in de ergst getroffen regio's zal het referendum worden uitgesteld, zo besliste het regime gisteren. In andere delen van het land moeten de mensen gewoon naar de stembus. Niet slim, zo zeggen waarnemers. "De combinatie van cycloon en referendum binnen enkele dagen van elkaar zal een boze bevolking alleen maar woedender maken en de politieke situatie explosief", zei Birma-experte Monique Skidmore aan AP.

De oppositie, waaronder Aung San Suu Kyi, heeft al opgeroepen tot een neenstem. Wellicht zullen vele Birmezen, woedend door de gebrekkige hulpverlening na de orkaan, die raad opvolgen. Al betekent dat wellicht gevangenisstraf of erger.

Maar wat dan, is de vraag. Wat als de neenstem overheerst en de Birmezen de grondwet opgesteld door de militaire junta massaal verwerpt? De kans is groot dat generaal Tan Shwe en de zijnen zich gewoon niets aantrekken van het resultaat. Skidmore: "Het militaire regime heeft nooit de intentie gehad om vrije en eerlijke verkiezingen te organiseren. Het kan hen eigenlijk niet eens schelen hoevelen naar de stembus trekken. Ze vinden enkel de uitslag belangrijk en ik twijfel er niet aan dat ze alles zullen doen om die te manipuleren in hun voordeel."

Birma-expert:

Referendum binnen enkele dagen zal boze bevolking alleen maar woedender maken en politieke situatie explosief

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234