Woensdag 19/01/2022

De generaal die zijn ruiters te voet liet gaan

Het Belgische leger haalde tijdens de Eerste Wereldoorlog maar één overwinning zonder de steun van de geallieerden. In Halen maaiden ze de trotse Duitse cavalerie neer. Meteen de laatste grote cavaleriecharge in Europa. Generaal De Witte werd 'baron van Halen', maar ging eigenlijk met de pluimen van zijn pientere officieren lopen. Karl van den Broeck

België-Duitsland. In het voetbal staat de uitslag van deze confrontatie al bij voorbaat vast. De Rode Duivels konden sinds 1910 slechts zeven van de drieëndertig wedstrijden tegen de Mannschaft winnen. Maar in 1913, een jaar voor het begin van de Grote Oorlog, boekte België zijn grootste zege op Duitsland: 6-2. Dat de Zwarte Duivels, zoals de Belgische cavaleristen en wielrijders later door hun Duitse collega's worden genoemd, een jaar later de Slag bij Halen zouden winnen, stond dus in de sterren geschreven.

Op 12 augustus 1914 gaf niemand nog een cent voor het Belgische leger. Koning Albert I had zijn troepen teruggetrokken achter de Gete om de aftocht naar Antwerpen te beschermen. De Duitsers hadden Luik veroverd en trokken triomfantelijk naar het westen. De generale staf verwachtte - terecht - een aanval op het Limburgse stadje Halen, waar de brug over de Gete lag. Generaal Léon De Witte kreeg de opdracht om er met zijn divisie van cavaleristen naartoe te trekken. Zo'n 2.400 ruiters, maar ook 500 'cyclisten' (soldaten met een vouwfiets en machinegeweren) en 12 kanonnen, namen stellingen in langs de Gete tussen Halen en Diest.

Cavaleristen waren de elitetroepen uit die tijd. Hun tradities gingen terug tot de middeleeuwen en een charge voeren met de blanke sabel was het summum voor elke officier. Ook al deden repeteergeweren en mitrailleurs hun intrede al in de negentiende eeuw, toch bleven huzaren, ulanen, dragonders, lansiers en gidsen de koningen van het slagveld... tot in Halen.

De generaal sprak zijn manschappen toe: "Vandaag zullen we waarschijnlijk aangevallen worden. Ik wil dat we overwinnen. Maar als dit niet de wil van de Voorzienigheid is, hoop ik aan de vijand en aan U allen te kunnen tonen hoe een Belgische generaal weet te sterven."

De Witte zou pas in 1933 overlijden...

De slag, in een loden zon, duurde een hele dag. De Duitsers galoppeerden bij het krieken van de dag parmantig het slagveld op. Ze kregen meteen af te rekenen met hardnekkig spervuur van de Belgen. Generaal De Witte had bij de eerste schermutselingen de gidsen nog de opdracht te geven om te paard de Belgische stellingen te verdedigen. Uiteindelijk liet hij dat bevel annuleren. De hele dag lang zou hij zijn ruiters... te voet laten vechten. Ook de cyclisten moesten hun rijwielen aan de kant laten staan en zich ingraven of verschansen. Ze leden zelf zware verliezen, maar zaaiden toch dood en vernieling in de Duitse rangen.

Toch wilde de Duitse generaal Von der Marwitz, die zo'n 4.000 cavaleristen, 2.000 infanteristen en 18 kanonnen kon inzetten, zijn tactiek niet veranderen. Hij zou het op de ouderwetse manier doen. Urenlang laat hij zijn troepen op de klassieke manier chargeren: te paard en met de sabel of de lans in de hand. De eerste linies worden genadeloos neergemaaid en de achterhoede struikelt over de dode paarden.

Om 14 uur werd de laatste aanval te paard gelanceerd, maar ook die werd door de Belgen zonder veel problemen afgeslagen. Wanneer het voetvolk op de voorgrond treedt, wordt er nog hard gevochten, maar om 18 uur trekken de Duitsers zich terug naar Hasselt en Alken.

Zilveren helmen

Op het slagveld van Halen blijven uiteindelijk 300 dode soldaten achter, van wie 160 Belgen. Maar vooral bij de paarden is de slachting enorm: 400 dieren sterven in een regen van kogels en granaten. Het slagveld is ook bezaaid met zilveren (pin)helmen die door de Duitse cavaleristen werden gedragen.

Pastoor August Cuppens van Loksbergen zal de slag omdopen tot 'Slag der Zilveren Helmen', een verwijzing naar de Gulden Sporenslag van 1302. Die vergelijking is nog niet eens zo gek, want op de Groeningekouter in Kortrijk werd de Franse cavalerie destijds ook in de pan gehakt door de Vlaamse infanterie die er zijn hand niet voor omdraaide om op de paarden te schieten.

De Slag bij Halen is de enige overwinning die het Belgische leger boekt zonder steun van de geallieerden in de hele Eerste Wereldoorlog. De zege biedt de kans aan de Belgische troepen om zich ordelijk terug te trekken naar Antwerpen. De geallieerden (Engelsen en Fransen) kunnen ook sneller oprukken zodat uiteindelijk de aftocht naar de IJzer kan worden gerealiseerd. Daar zullen de Belgen en hun bondgenoten vier jaar lang standhouden in een moordende loopgravenoorlog. De paarden van de cavalerie spelen er geen rol van betekenis meer. Tenzij als soepvlees.

Al bij al was de Slag van Halen van weinig belang in de krijgsverrichtingen van augustus 1914. Toch kreeg hij in de vakliteratuur een prominente plaats. Het was immers de allerlaatste cavaleriecharge op divisieniveau op West-Europese bodem. De militaire strategen beseften daarna dat het zinloos was om ruiters in te zetten tegen goed bewapende infanteristen en veldartillerie.

De Duitse generaal Heinz Guderian, zowat de uitvinder van de Blitzkrieg die de Duitsers in 1940 in achttien dagen tijd in Duinkerken zal brengen, wijdt er een heel hoofdstuk aan in zijn standaardwerk Achtung Panzer uit 1937. Na de Eerste Wereldoorlog zullen de tanks de ereplaats op het slagveld overnemen van de paarden. Tot vandaag heten de pantserregimenten in Leopoldsburg en Marche-en-Famennes van het Belgische leger nog steeds 'lansiers', 'gidsen' en 'jagers te paard'. Het Eerste Regiment Jagers te Paard gaat rechtstreeks terug op een peloton dat in 1914 met machinegeweren dood en vernieling zaaide bij de Duitse ulanen.

De echte helden

Na de oorlog werd generaal De Witte in de adelstand verheven. In 1924 werd hij baron en mocht hij 'van Halen' aan zijn achternaam toevoegen. De kazerne van de federale politie aan de Generaal Jacqueslaan in Etterbeek is naar hem genoemd, alsook een straat in Brussel. Hij werd behangen met dertien eretekens, waaronder de Leopoldsorde, de Kroonorde, het Belgische en het Franse Oorlogskruis. Eigenlijk is dat te veel eer, want De Witte heeft 'zijn' overwinning eigenlijk aan twee jonge officieren te danken die de dag voor de slag fors op hem hadden ingepraat.

In café Oud Cortenaeken in Kortenaken (dat nog steeds bestaat) wezen luitenant Raoul Van Overstraeten en kapitein Maurice Tasnier hun overste erop dat de Duitsers over zware machinegeweren beschikten. Generaal De Witte was van plan om zijn cavalerie met de lans en de sabel te laten chargeren, maar de jonge officieren overtuigden hem dat dat regelrechte zelfmoord zou zijn. Gelukkig voor de Belgen had de Duitse generaal Von der Marwitz geen jonge pientere raadgevers. Hij dreef zijn manschappen de dood in.

In zijn boek De dag dat de cavalerie voor 't laatst storm reed van H.J. Vanthyyne, wordt de rol van de Belgische cavalerie trouwens fors bijgesteld. Het zouden vooral de infanteristen, het gewone voetvolk zeg maar, geweest zijn die de Duitsers de grootste verliezen toebrachten.

Morgen in deel 4: Korporaal Trésignies, de perfecte Belgische held

Het museum van de Zwarte Duivels

De 98ste verjaardag van de Slag der Zilveren Helmen wordt op 11 en 12 augustus herdacht in het museum dat aan de veldslag gewijd is. Dat is gevestigd in de hoeve IJzerwinning in Halen. Een deel van de Belgische troepen had zich daar in 1914 verschanst. Julien Stroobants baat het privémuseum uit. Het was het levenswerk van zijn vader die er in 1960 zijn collectie onderbracht.

De collectie van het museum - zilveren pinhelmen van de Duitse cavalerie incluis - is indrukwekkend. De uniformen van de karabinier-wielrijders zijn er ook te bewonderen. Het waren deze 'cyclisten' die door de Duitsers Zwarte Duivels werden genoemd. Het museum bezit ook veel brieven en persoonlijke bezittingen van militairen. Pronkstuk is de grote maquette van het slagveld.

Vreemd dat noch het Belgische leger, noch een van de Belgische federale musea zich de moeite getroosten om dit merkwaardige museum te ondersteunen en te promoten.

Rond Halen zijn er nog verschillende monumenten die herinneren aan de Belgische overwinning. Maar uniek is het monument op de plaats van het voormalig Duits kerkhof; een van de weinige resterende Duitse monumenten in Vlaanderen.

Info: www.slagderzilverenhelmen.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234