Maandag 20/01/2020

De geheimen van een vrouwenhart

Onderhoudend maar vervalst: Jacqueline Park. 'Het geheime boek van Grazia dei Rossi'

Leen Huet

U wilt een historische roman schrijven? Blader een catalogus van een oude meester door, kies een uiterlijk voor uw hoofdpersoon uit de typische portretten van onbekende heren of dames, stel u gelijk de ontmoeting voor tussen uw hoofdpersoon en die oude meester - het knorrige, excentrieke kunstenaarstype - en u bent vertrokken. Andere succesingrediënten: maak van uw hoofdpersoon bij nader inzien toch maar een vrouw, en liefst een vrouw met veel moeilijkheden in het vooruitzicht. Een jodin, bijvoorbeeld, die opgroeit in een tijd van pogroms, zo aan het einde van de vijftiende eeuw in Italië. Of dat mooie bankiersdochtertje dat van haar beschaafde ouders een humanistische opvoeding ontvangt, Latijn, Hebreeuws en Grieks kent - laat haar toetreden tot de schare der krachtige, hyperintellectuele Renaissancevrouwen. Tijdens die bruisende Renaissance kan ze natuurlijk vele boeiende personen ontmoeten en tal van mooie kunstwerken bekijken. Kies uw favoriete voorvallen uit de geschiedenisboeken en broed op manieren om uw hoofdpersoon daarbij te betrekken: dat hertogelijke bruiloftsfeest in Mantua, die trage broedermoord in Ferrara, Benvenuto Cellini's heldendaden tijdens de plundering van Rome in 1527. En het moet natuurlijk wèl over liefde gaan - zodat onze vrouw fraaie bekentenissen van dit slag aan het papier kan toevertrouwen: "Er waren slechts twee jonge lichamen, dronken van verlangen. Toen mijn maagdenvlies scheurde voelde ik even een stekende pijn, maar ach, de beloning. Golven van hartstocht sloegen over me heen als een huizenhoge zee." Ja, de beloning. Wie Het geheime boek van Grazia dei Rossi leest - en dat zullen nogal wat mensen zijn, want het wordt gepromoot als een bestseller - krijgt 600 bladzijden onderhoudende vertelling. Couleur locale, dat heerlijke Italië, een spannend verhaal. Vakwerk. De Canadese schrijfster Jacqueline Park baseerde zich trouwens op twee echte brieven, uitgewisseld tussen Isabella d'Este (1474-1529), markiezin van Mantua, en Pacienza Pontremoli, een jonge jodin uit Mantua.

Die brieven staan volledig afgedrukt in het nawoord en ze prikkelen de verbeelding. De markiezin verzoekt het joodse meisje immers om zich tot het katholieke geloof te bekeren, zodat ze kan trouwen met een ridder van het hof. "Die arme Marco Sidonio verlangt zozeer naar u dat hij het risico loopt zijn hoofd te verliezen uit liefde voor u. De stumper smelt als een sneeuwvlok waar de zon haar oog op heeft laten vallen. (...) U zult het genoegen smaken van een verstandige, oprechte en moedige gemaal, een voorstander van klare taal en openhartige gesprekken, die zich halsstarrig noch saai zal betonen. Telkenmale als ik zijn geestige verhalen aanhoor (...) ben ik bang te zullen sterven van de lach." Aldus de markiezin, zelf duidelijk ook een voorstandster van klare taal en openhartigheid. Pacienza antwoordde: "Eerbiedig kus ik de fraaie en genereuze hand van uwe Excellentie die mij een buitengewoon bezielde brief schreef, en ik smeek u erbarmen te tonen voor de besluiteloosheid van een wankelmoedig en verward meisje." Zowel de markiezin als het meisje somt een reeks theologische argumenten voor en tegen het jodendom op - een concreet bewijs van hun geleerde en strijdlustige geesten. Pacienza bekent min of meer ook verliefd te zijn. Hoe het afliep met haar en Marco Sidonio weten we niet.

Pacienza Pontremoli veranderde in Grazia dei Rossi en Jacqueline Park vond een middel om haar vrouwelijke hoofdpersoon de hele tijd aan het woord te laten. Grazia, geleerde jodin en vertrouwelinge van de onstuitbare Isabella d'Este, schrijft voor haar zoon het relaas van haar leven op in een libro segreto, een geheim boek zoals de Florentijnse kooplui bijhouden over hun zakelijke belangen en familiale geschiedenis. "Voor de Florentijnen is geldelijk gewin het hoogste goed. Zij onthullen de geheimen van het grootboek. Mijn plan is echter voor jou de geheimen van het hart neer te schrijven."

In dat gras schuilt de adder. Geen enkele Italiaan uit de zestiende eeuw heeft ooit de zogeheten geheimen van zijn hart neergeschreven, geen enkele Italiaanse - het is ook de vraag of die mensen ooit gedacht hebben in zulke sentimentele termen. U moet maar eens de uitleg lezen die Dante twee eeuwen eerder verstrekte bij zijn sonnetten aan Beatrice. Een liefdesverhaal, zou men denken, hartsgeheimen bij de vleet. Maar in die uitleg gaat het om wijsbegeerte en godsdienstig streven, om een wereldbeeld en literair vernuft. Wij zijn sentimenteel, Dante was dat niet. Hetzelfde met Ariosto's Orlando Furioso, het grootste gedicht dat in de tijd van Pacienza Pontremoli en Grazia dei Rossi ontstond. Ariosto schrijft heel aanstekelijk en wereldwijs over de hoofse liefde en vermeldt hier en daar de getrouwde dame wier cavalier hij is; maar hij wist wel beter dan de lezer te belasten met bekentenissen en hartsgeheimen. Uit dat andere meesterwerk, Gerusalemme Liberata, van Ariosto's opvolger Torquato Tasso, leid ik met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid af dat de dichter een overgevoelige, alles registrerende vrouwengek was. Hetgeen ontroert. Hij rept echter niet over de zere plekken in zijn hart.

Umberto Eco's De naam van de roos laat de lezer op een meeslepende manier kennismaken met de middeleeuwse mentaliteit. Jacqueline Park heeft zich even ruim gedocumenteerd als Eco, maar haar overheersende, typisch twintigste-eeuwse interesse voor de hartsgeheimen van een vrouw vervalst het perspectief. En dat ergert mij. We moeten mensen uit het verleden niet belasten met onze eigen verslaving aan de liefdesrubrieken van roddelbladen, daarmee doen we hun onrecht.

Jacqueline Park (uit het Engels vertaald door Annelies Eulen), Het geheime boek van Grazia dei Rossi, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, p., 999 frank.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234