Maandag 18/11/2019

Analyse Dood Al-Baghdadi

De geest van Al-Baghdadi waart tot ver buiten het Midden-Oosten

IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi blies zichzelf vorige week zaterdag op na een inval van Amerikaanse commando’s. Beeld via REUTERS

Sinds het verlies van zijn territorium probeert Islamitische Staat actiever zijn ideologie en guerrillatactieken te exporteren naar jihadisten elders op de wereld. Maar nu is de groep ook nog zijn leider kwijt. Hoe bedreigend is IS nu?

Het is een stem vanuit het graf, maar luisteraars kunnen de boodschap maar beter serieus nemen: “Onze strijd, vandaag de dag, is een uitputtingsslag. De vijand moet beseffen: deze strijd zal voortduren tot de dag des oordeels.”

IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi, die zichzelf vorige week zaterdag opblies na een inval van Amerikaanse commando’s, deed de uitspraak op 29 april in een video, daags na de aanslagen in Sri Lanka waarbij IS-aanhangers 258 mensen hadden gedood. Het was pas de tweede keer dat Al-Baghdadi in het openbaar verscheen. De eerste keer, in 2014, riep hij vanuit de Al-Nuri-moskee in Mosul alle moslims op naar het kalifaat te komen. Dit keer was de boodschap: blijf thuis. En kom in actie.

Het resultaat was zichtbaar in Sri Lanka, waar op dat moment nog de resten smeulden van drie luxehotels, drie kerken en honderden lichamen.

Lees ook:

Abu Bakr al-Baghdadi, de verlegen jongen die massamoordenaar werd

In de nasleep van die aanslagen onderzochten veiligheidsdiensten de invloed die IS vanuit het verre Midden-Oosten had. De Indiase veiligheidsdienst kwam eerder al een Indiër op het spoor die had gevochten aan de zijde van IS in Syrië en was teruggekeerd, voorzien van ervaring met explosieven en van een adresboek met Sri Lankaanse jihadisten die wachtten op instructies. De Indiër trainde vermoedelijk de Sri Lankanen in het maken van bommen; zij pleegden de aanslagen, IS eiste ze op.

Beeld afkomstig uit een IS-propagandatijdschrift stelt dat dit de mannen zijn die verantwoordelijk zijn voor de aanslagen op kerken op Sri Lanka. Beeld AFP

Sri Lanka is een blauwdruk voor de modus operandi die IS graag wereldwijd zou verspreiden, nu het zijn fysieke gebied in Irak en Syrië kwijt is: terug naar de beproefde aanslagen en guerrillatactieken. 

Het kortstondige bestaan van een kalifaat heeft het jihadistisch zelfvertrouwen wereldwijd naar ongekende hoogten gestuwd. IS in Irak en Syrië trok volgens de Verenigde Naties maar liefst 43.000 jihadisten uit meer dan 120 verschillende landen aan. Talloze groepen elders in de wereld – in West-Afrika, Afghanistan, Pakistan, India, de Filipijnen – gaven gehoor aan Al-Baghdadi’s oproep om zich onder zijn bewind te scharen. 

“Islamitische Staat, tot voor kort in de persoon van Al-Baghdadi, benoemt of verwijdert het leiderschap van die groepen, geeft richting en evalueert periodiek de vooruitgang”, zegt Aymenn al-Tamimi, een onafhankelijk analist die promotieonderzoek doet naar IS aan de Britse Swansea University. “De groepen beslissen zelf op tactisch niveau hoe ze de gestelde doelen willen bereiken.”

Na het uiteenvallen van het kalifaat voegden duizenden getrainde terugkeerders zich bij thuisblijvers die stonden te popelen om van hen te leren en zelf ook wat te betekenen. Met de aanslagen in Sri Lanka als eerste resultaat. Maar het is zeer de vraag of IS-leden het voor elkaar krijgen om dat soort ontwrichtende aanslagen te blijven plegen, zeker nu Al-Baghdadi zelf verleden tijd is.

Wat nu?

Want de slagkracht van de groepen buiten Irak en Syrië is niet overal even sterk. In West-Afrika en Afghanistan hebben IS-afdelingen respectievelijk terrein in handen gehad en veel bloedige aanslagen gepleegd. Op de Filipijnen heeft IS een loyaal gevolg. Maar in Pakistan en India is de groep veel minder sterk. En zeker de capaciteit voor aanslagen in Europese landen is ernstig verzwakt. “We moeten waakzaam blijven, maar het gevaar niet overdrijven,” zegt Al-Tamimi. 

Filipijnse soldaten verzamelen bewijs bij een kerk in Jolo waar bij een IS-aanslag zeker 21 mensen zijn gedood. Beeld EPA

Sinds de dood van Al-Baghdadi houden jihadisten wereldwijd hun adem in: wat nu? IS splitste zich eind 2013 onder Al-Baghdadi af van Al-Qaida en nam daarna de wapens op tegen zijn vroegere leermeester. In de nasleep van de dood van Bin Laden woedde er een strijd om het jihadistisch leiderschap: wie zich bewijst op het slagveld in Syrië, verwerft de steun van moslimextremisten wereldwijd?

De nachtmerrie van veiligheidsdiensten is nu dat IS en Al-Qaida hun geschillen bijleggen, de krachten bundelen en erin slagen andere loslopende jihadistengroepjes onder hun paraplu te scharen. “Dat zou resulteren in een terreurbeweging met ijzingwekkende afmetingen en invloed”, aldus Bruce Hoffman, terreurexpert van het Amerikaanse Council on Foreign Relations, in een recente analyse.

Analist Al-Tamimi gelooft daar niets van; de twee groepen kunnen elkaars bloed nog altijd drinken. Volgens hem is er wel een kans dat IS-afdelingen overlopen naar Al-Qaida. Het is ook mogelijk dat Islamitische Staat uit elkaar valt en in versplinterde, verzwakte en voor jihadisten weinig aantrekkelijke vorm achterblijft. In februari deden geruchten de ronde over een interne strijd om het leiderschap, een couppoging van een van Al-Baghdadi’s adjudanten. Deze week meldde Trump dat de VS ook een potentiële opvolger van Al-Baghdadi hadden gedood.

Interne strijd, verlies van territorium, dood van de leider en voortdurende druk door militaire operaties tegen hen: het zou IS kunnen doen imploderen. Dat zou een aanslag betekenen op het jihadistisch zelfvertrouwen en daarmee op de daadkracht van onafhankelijke maar sympathiserende terreurgroepen in Azië, Afrika en Europa. Mogelijk zullen zij hun IS-pet weer afzetten en zetten ze die van Al-Qaida, de Taliban of Boko Haram weer op. Hoe dan ook lijkt de kans klein dat er een onschuldig petje voor in de plaats komt.

IS in de wereld. Beeld de Volkskrant

Zuidoost-Azië

IS-leider Al-Baghdadi mag dan dood zijn, in Zuidoost-Azië maken ze zich geen illusies. De dreiging van de organisatie blijft daar onverminderd groot. Het hoofdprobleem is niet de leider, maar “het verspreiden van de ideologie”, zei de Maleisische antiterrorismebaas Ayob Khan Mydin Pitchay tegen persbureau Reuters.

De regio maakt zich vooral zorgen om de Filipijnen. De zuidelijkste eilandengroep van het land, Mindanao, is een broeinest voor IS. Ongeschoolde jongeren vormen een makkelijke prooi voor de extremistische propaganda. In 2017 legden IS-strijders vijf maanden lang de stad Marawi onder vuur, die grotendeels in puin achterbleef. Meer dan duizend mensen kwamen om. Begin dit jaar vielen er 23 doden bij een door IS opgeëiste aanslag op het eiland Jolo.

Ook Indonesië kampt met groeiend islamitisch terrorisme. Volgens de autoriteiten halen duizenden inwoners inspiratie uit IS. Vorig jaar wist een aan IS gelieerde groep een zwaarbewaakte gevangenis te veroveren. Gevangenen zwaaiden voor de camera met zwarte vlaggen van IS, op de achtergrond de levenloze lichamen van bewakers. Uiteindelijk kregen antiterrorisme-eenheden de situatie onder controle.

IS in de wereld. Beeld de Volkskrant

West-Afrika

IS claimt vele provincies te hebben op het Afrikaanse continent. In werkelijkheid is de groep vooral actief in West-Afrika, en dan met name in Nigeria. De terreurorganisatie Boko Haram is sinds 2014 gelieerd aan IS. Sindsdien gaat de beweging verder onder de naam ‘West-Afrikaanse provincie van IS’, al vielen ook daarvan weer facties uiteen in lokale milities en is het steeds onduidelijk hoe nauw de band met de hoofdorganisatie nu werkelijk is.

In januari gaf de beweging vanuit Nigeria een filmpje vrij waarin ze moslims van over de hele wereld opriep naar West-Afrika te komen. Dit voorjaar zei de beweging ook in Burkina Faso aanwezig te zijn. Kenmerkend in West-Afrika is dat islamitische extremistische groepen zich continu bij elkaar aansluiten en dan weer afsplitsen. Ze zaaien terreur en chaos door mee te deinen op al bestaande etnische conflicten. In de eerste drie maanden van 2019 werden er in Nigeria alleen al 44 aanvallen door IS opgeëist.

Syrië en Irak

De strijders van IS hebben in Syrië en Irak het grootste deel van hun territorium verloren. Hun terreurcampagne is echter nooit gestopt. Volgens een recent rapport van de Amerikaanse Department of Defense Inspector General zwerven er in totaal tussen de 14 en 18.000 strijders in de landen rond. Experts vrezen dat zij zich met het vertrek van de Amerikanen uit Syrië nu weer makkelijker zullen reorganiseren.

In Irak waren ze daar sowieso al redelijk mee begonnen. In provincies als Diyala, Salahuddin, Anbar en Nineveh zijn strijders aan het hergroeperen. Ze voeren regelmatig aanslagen uit om de regering in Bagdad te ondermijnen. Zo kwamen er in september twaalf mensen om bij een bomexplosie in de stad Karbala.

Volgens de Syrische Koerden zijn er ook in Syrië de afgelopen tijd nieuwe cellen ontstaan, die zich zouden ophouden in het oosten van het land. Daarnaast is er het hoofdpijndossier van de tienduizenden gevangen IS-strijders. Zij zitten verspreid over zo’n dertig kampen, die tot voorheen vooral door de Koerden werden bewaakt. Tijdens de Turkse invasie in Syrië, eerder deze maand, wisten honderden van hen te ontsnappen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234