Zaterdag 10/04/2021

De gebroken wereld van Urk

Durk Hak doceert sociologie aan de Hogeschool voor pedagogisch en sociaal agogisch onderwijs in Groningen en is redacteur van het tijdschrift Religie & samenleving. Hak is afkomstig uit Lemmer (niet ver van Urk) en heeft Urk in het verleden bestudeerd.

Urk, met zijn vissers en godvrezenden, kan zonder meer tot een van Nederlands meest bijzondere dorpen worden gerekend. Maar verbanden leggen tussen die particulariteit en de moord op een veertienjarige jongen 'blijft tot nader bericht enkel en alleen speculatie', betoogt Durk Hak.

Er is een moord gepleegd op Urk. De veertienjarige Dirk Post is om het leven gebracht en drie tieners (15, 13 en 12) worden van betrokkenheid verdacht. De aanleiding zou rivaliteit om een veertienjarig meisje zijn geweest. Ze werd door beiden elke dag gebeld, maar ze zou niet hebben geweten dat twee jongens om haar gunst dongen. De twee jongste verdachten mogen sinds dinsdag hun inverzekeringstelling thuis uitzitten vanwege hun leeftijd, maar de oudste blijft in de cel.

Dit zijn de feiten: er is een jonge dode, er zijn drie jonge verdachten en een hele dorpsgemeenschap is in rouw. Tegelijkertijd gonst het er van de geruchten over het wie en hoe van de moord.
Bijna onvermijdelijk is de vraag hoe deze moord uitgerekend in Urk, een betrekkelijk kleine en hechte gemeenschap, kon gebeuren. Urk was tot 1932 een eiland in de voormalige Zuiderzee, nu IJsselmeer, en werd in 1942 een onderdeel van de toen drooggelegde Noordoostpolder. De toekomst van de voormalige eilandbewoners zag er niet goed uit. Veel Urkers vonden een vaak armoedig bestaan in de visserij annex nevenbedrijfjes. Experts meenden dat de Urkers noch op het terrein van het economische leven, noch op maatschappelijk vlak blijk gaven van een krachtig en doelbewust streven. Maar kijk, in de jaren zeventig en tachtig bezaten de Urkers de grootste en modernste vloot visserijschepen van Europa. Urk was een van de welvarendste dorpen in Nederland geworden.

Hoewel er Urkers naar andere plaatsen vertrokken, bleven velen die buiten het dorp werkten op Urk wonen. Met de omgeving, die van de nieuwe polderbewoners (boeren en boerenarbeiders, en dus agrarisch in plaats van maritiem georiënteerd), bleven de contacten miniem. Door het betrekkelijk geïsoleerde bestaan kon ook de sociale controle gehandhaafd blijven. Die is immers sterk in kleine gemeenschappen: Gemeinschaft macht gemein! Roddel en achterklap, individuen links laten liggen en desnoods zwaardere sancties treffen, waarbij de kerkelijke gemeenschap soms een rol speelde, waren instrumenten waarvan de leden van de gemeenschap zich bedienden.
Maar dat alles betekent in de verste verte niet dat er een verband kan worden gelegd tussen de dood van Dirk en de aard van de Urkse dorpsgemeenschap.

Protestantisme
Urk staat bekend als een bolwerk van protestantisme, en even onvermijdelijk wordt gezocht naar verbanden met die kerkelijkheid. Urk was, zoals de meeste visserijgemeenschappen, vanouds een sterk godsdienstig dorp. Terwijl Nederland sterk ontkerkelijkt is na de Tweede Wereldoorlog geldt dat niet voor Urk. De formele onkerkelijkheid is laag, mede door de sterke sociale controle. De verborgen onkerkelijkheid moet vele malen hoger liggen. Urk had vanouds drie verschillende protestantse kerkgenootschappen. Ondertussen zijn dat er elf of twaalf geworden, met ook binnen de kerkgenootschappen nog eens kerkelijke gemeenten met een verschillende overtuiging.

Er loopt door protestants Urk een relatief scherpe scheidingslijn tussen de 'bevindelijke' en de 'niet-bevindelijke protestanten'. Voor die laatste groep, misschien beter bekend als neocalvinistische christenen, is God een barmhartige en liefhebbende vader. Het getal van wie is gered door het bloed van zijn zoon Jezus kan niet worden geteld. Voor de bevindelijken daarentegen is God, of beter Heere, een jaloerse god die de ongerechtigheden van degenen die hem haten doorrekent aan de kinderen tot in het derde en vierde geslacht. Hij straft onmiddellijk en niet zuinig. Het getal van wie gered zal worden is zeer gering: één uit elke familie, één uit elk dorp. Ze kennen al tijdens het leven op aarde een onderscheid tussen de uitverkorenen en de verworpenen. De uitverkorene weet plaats en tijd te noemen waarop hem duidelijk werd dat hij tot deze kleine religieuze elite behoorde. Maar ook dan nog wordt hij voortdurend bevangen door grote angst en twijfel omtrent zijn zaligheid. Zij spreken en schrijven in een Nederlands, de zogenaamde tale Kanaäns, dat voor de meeste Nederlanders, gelovigen incluis, moeilijk te begrijpen is.

Voortvloeiend uit dat verschil in wereldbeeld is er in het alledaagse leven een onderscheid tussen de leden van de beide groeperingen. De bevindelijken maken het zichzelf wat betreft het naleven van de leer minder moeilijk. De wereld waarin ze leven, is een 'gebroken' wereld, ten gevolge van Adams val in het Paradijs. Onvermijdelijk kleeft aan alles wat ze doen zonde. Het onderscheid tussen de natuurlijke orde en de 'gebroken wereld' wordt zo een legitimatie voor hun overtredingen. De niet-bevindelijken proberen orthodoxie en orthopraxis meer met elkaar in overeenstemming te brengen dan de bevindelijken.

Dat heeft ook consequenties voor het naleven van de voorschriften van de overheid, bijvoorbeeld. Jagers en verzamelaars, in casu Urkse vissers, hebben over het algemeen weinig of geen respect voor autoriteit(en). De redenering van de Urkers voor het ontduiken van de bepalingen van de overheid luidde dat de koningin hun overheid was, niet het parlement. (Ze betreurden echter wel dat de koningin niet beter luisterde naar Gods geboden.) Ze behoefden dus geen gehoor te geven aan wat er vanuit 'Den Haag' of vanuit 'Brussel' tot hen kwam. De Urkse vissers overtraden dan ook betrekkelijk massaal de vangstbeperkende maatregelen.

In het begin hadden vooral de niet-bevindelijke protestanten het daar moeilijk mee. Zo verklaarde iemand voor een van mijn studies: "Je gaat je christelijk geweten wat ruimer nemen en je legt je eigen verantwoordelijkheid tegenover God af. In de situatie waarin we nu zitten, kunnen we niet anders. Last van mijn geweten: geen sprake van. Ach, dat is net als hard rijden: dat went, ik voel mij daar niet meer schuldig over." Een andere zei: "God is niet zo conservatief als sommige dominees wel zeggen. Ik leg mijn eigen verantwoording af tegenover God, op mijn eigen simpele manier."

Maar opnieuw naar de feiten. Het verband tussen de moord en het godsdienstige gehalte van de Urkers is tot nader order nihil. De conclusie kan dan ook luiden dat achter de onvermijdelijke vragen heel wat vooroordelen schuilgaan. Misschien is de bottomline wel deze: Urk is een zeer bijzondere plek, met kenmerken die kennelijk tot in België fascineren. Toch is het ook gewoon een plek als alle andere in de wereld. Er is leven en er is dood, ook in Urk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234