Vrijdag 23/08/2019

De gebeurtenis Slavoj Žižek

Slavoj Žižek is meer dan een filosoof, hij is een fenomeen. Vorige week sprak hij in Amsterdam voor een publiek van grotendeels diehard fans over zijn jongste boek, Event. Een mooie gelegenheid om te achterhalen of de man zijn cultstatus helemaal verdient.

Op het internet circuleert een test die moet uitwijzen of je bij de tijd bent. Allereerst zie je een foto van twee soldaatachtige figuren. Ze hebben een gasmasker op en dragen een geweer, terwijl ze een schaars geklede vrouw over straat begeleiden. Achter hen springen vlammen op; er heeft zojuist een grote explosie plaatsgevonden.

Het lijkt een shot uit een B-film, maar kan ook een foto zijn van een oproer dat werkelijk heeft plaatsgevonden. (Op zich is het al veelzeggend dat het onderscheid moeilijk te maken is.) Eronder de tekst: 'Something's missing'. Uiteraard heb je geen idee wat dat zou kunnen zijn. Dan een tweede foto, vrijwel identiek aan de eerste, met als enige verschil een wat slonzige man met een baard, handen in de zakken, die naast het drietal loopt. 'Now that's better', luidt de tekst. De man is onmiskenbaar Slavoj Žižek.

Door Žižek (Ljubljana, 1949) een filosoof te noemen, gaat men voorbij aan wat de man werkelijk is, en hoe groot zijn inbreng is in hedendaagse politieke, filosofische en culturele debatten. Žižek is een fenomeen, een verschijnsel, een zich herhalende gebeurtenis. Eens studeerde hij filosofie en sociologie in zijn geboortestad, en psychoanalyse in Parijs. Daarna groeide hij uit tot een cultuurcriticus van formaat. Of het nu om het kapitalistische systeem gaat of over The Sound of Music, Žižek heeft er een mening over.

Zijn uitgesprokenheid heeft hem de me-morabele bijnaam 'the Elvis of cultural theory' opgeleverd. Sommigen zien hem als een filosofische grootheid, anderen schilderen hem liever af als een clown.

Uitverkocht

Onlangs verscheen de Nederlandse vertaling van zijn in 2014 in het Engels verschenen Event. Om dat te vieren, was Žižek vorige week donderdag in Amsterdam, waar hij in één dag tijd twee lezingen verzorgde. Beide voorstellingen, in de Westerkerk, waren uitverkocht.

Ik bezoek de avondvoorstelling. Buiten hangen posters met een Fidel Castro-achtige tekening van Žižeks hoofd tegen een rode achtergrond. Eronder de tekst: 'Something's about to happen'. Ik neem plaats op de eerste rij, enkele meters van de houten kerkstoel waar Žižek zo meteen zal plaatsnemen. Vijfhonderd mensen stromen binnen, voornamelijk studenten, salonrevolutionairen en Occupy-volk, dat ondertussen de locatie deelt op Instagram. Met het bij de ingang verstrekte witte muntje (dat eruitziet als een hostie) kun je zijn boek verkrijgen.

Al met al is het een vreemde pseudo-christelijke ervaring; ik zie geen toeschouwers, maar volgelingen. Aan de andere kant: zulke volle zalen trekt de Heer al jaren niet meer. Een luid applaus stijgt op wanneer Žižek naar voren stapt, in een verwassen blauwe polo. Hij heeft een vet accent, slist, spreekt zijn h uit als een g, hij klinkt kortom als een Russische meestercrimineel uit een blockbuster. Maar aangezien excentriciteit de kern is van de Žižek-ervaring, werkt het allemaal in zijn voordeel.

De Engelse ondertitel van het boek, A Philosophical Journey through a Concept, is in het Nederlands veranderd in: De filosofie van een gebeurtenis. En toch is de Engelse ondertitel van belang, omdat daarin vervat ligt wat de auteur de lezer belooft. Žižek belooft geen afgewogen oordeel, geen doordachte theorie, slechts een reis. (Hiermee ontslaat hij zich tegelijk van iedere verantwoordelijkheid; je kunt alles wel een reis noemen.)

Het is niet eenvoudig om de reis van Event samen te vatten, omdat Žižek uiterst associatief te werk gaat. Zijn originaliteit schuilt niet zozeer in zijn eigen denken, maar veeleer in de manier waarop hij het denken van anderen toegankelijk maakt voor leken en halve leken, waarop hij het denken van anderen toespitst op onze leefwereld. Moeiteloos schiet Žižek van Donald Rumsfeld naar Lacan, naar Lars von Trier, naar Plato, naar Steven Spielberg, naar Solaris van Tarkovsky.

Hoog en laag

Žižek put zowel uit high als uit low culture. Dat is zijn kracht en zijn zwakte: hij verlevendigt het abstracte door voorbeelden uit de populaire cultuur te gebruiken, maar verzandt af en toe in anekdotiek die met filosofie of diepgang weinig te maken heeft. Soms is de overgang van high ernst naar low scherts ronduit ongemakkelijk. Zo bevindt zich slechts één pagina tussen een verhandeling over de Holocaust en een analyse van de party movie Project X.

Wat is een gebeurtenis? Met die vraag begint Žižek zijn boek. Een voorlopig antwoord: een gebeurtenis is 'iets schokkends, iets ontwrichtends, dat plotseling lijkt te gebeuren en de normale loop der dingen onderbreekt'. Žižek schrijft de gebeurtenis dus een revolutionair alsook een mystiek karakter toe; de gebeurtenis ontstaat schijnbaar uit het niets.

Žižek is niet geïnteresseerd in oorzaken, redenen en aanleidingen. Wie in Event politieke analyses en achtergronden verwacht aan te treffen, komt bedrogen uit. Het gaat Žižek om de gebeurtenis an sich. Een gebeurtenis hoeft overigens niet extern waarneembaar te zijn. Een verandering in perspectief, in de mens zelf, kan evenzeer een gebeurtenis genoemd worden. In die categorie valt de liefde, aangezien ze in retrospectief oorzaak en gevolg van nieuwe betekenissen voorziet: wat de verliefde ooit als toeval zag, namelijk de ontmoeting met zijn geliefde, ziet hij nu als noodzakelijk en onafwendbaar. Het is met andere woorden een verandering in de kaders waarin we het leven ervaren, en dus van het leven zelf.

Kwaal en remedie

Interessant is dat wij sommige belangrijke maar abstracte gebeurtenissen niet waarnemen, omdat ze voorafgaan aan reële gebeurtenissen die niet te missen zijn. Leunend op Heidegger stelt Žižek bijvoorbeeld dat de catastrofe van de atoombom niet de nucleaire zelfvernietiging van de mensheid is, maar 'de verhouding tot de natuur die deze laatste reduceert tot de technisch-wetenschappelijke exploitatie ervan'. Kortom, de gebeurtenis is het ontstaan van een wereld waarin de atoombom mogelijk is.

De grootste gebeurtenis in de menselijke geschiedenis is de Zondeval, de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs. Žižek spreekt van een 'gelukkige val': het moment dat de weg heeft geopend naar de erkenning van het verschil tussen goed en kwaad. Van het christendom springt Žižek over naar het boeddhisme, 'de meest ge-schikte reactie op het wereldwijde kapitalisme en de wetenschappelijke wereldvisie', 'de effectiefste manier waarop we vol- ledig kunnen deelnemen aan de kapitalistische dynamiek en toch nog enigszins de indruk kunnen wekken bij ons verstand te zijn'. Niet alleen is Žižek de dokter die vaststelt aan welke kwalen wij lijden, hij schrijft ook gelijk een remedie voor. Het is de vraag of dit de taak is van de filosoof.

Žižek komt pas werkelijk op dreef wanneer hij schrijft over het ongedaan maken van een gebeurtenis. Als voorbeeld neemt hij martelen, een fenomeen dat per definitie kwalijk en immoreel is, en dat tegenwoordig niet als zodanig wordt afgekeurd. Hij spreekt over een normalisatie van martelen, en gebruikt Zero Dark Thirty als illustratie, de Hollywoodfilm over de operatie waarbij Bin Laden om het leven kwam. Deze operatie zou onmogelijk zijn geweest zonder de informatie van gemartelde gevangenen.

Een neutrale houding ten opzichte van marteling is in Žižeks ogen verwerpelijk. 'Ik wil geen deel uitmaken van een samenleving waarin het nodig is om uit te leggen waarom men ertegen is.' Dit is natuurlijk een zeer onzuivere redenering, die elke discussie bij voorbaat dooft, aangezien een inhoudelijke discussie volgens Žižek een perversie is, en een deel van het probleem. Bovendien: waarom zou een filosoof deel moeten uitmaken van de samenleving? Zou een wat afstandelijker houding de verwerving van kennis en begrip, toch de doelen van de filosoof, niet ten goede komen?

Aforismen

Dat brengt ons tot de slotsom. Event is een rijk boek, even ambitieus als onevenwichtig. Als aforist is Žižek op zijn sterkst. Regelmatig trakteert hij de lezer op raadselachtige zinnen die op zichzelf van een grote schoonheid zijn. 'Elke daad is een reactie op omstandigheden die ontstonden omdat we te laat handelden', is er zo een. Of: 'De werkelijke verschrikkingen vinden niet plaats wanneer God ons heeft verlaten, maar wanneer God te dichtbij komt.'

Maar uiteindelijk ontbeert Event samenhang. De associatieve methode komt aanzienlijk beter over wanneer je hem hoort spreken dan wanneer je zijn boek leest. Žižek horen spreken heeft iets betoverends. Hij voelt precies aan wat de zaal van hem wil, hij is meeslepend, geen moment blasé. Hij is grappig, ook in zijn onbeholpenheid. Hij noemt God een 'brutal, childish idiot', omschrijft Job als 'that guy who loses everything'. Hij verhaalt over predestinatie, de verdwijning van God, over zijn boek komt hij slechts zijdelings te spreken.

Wat hem in het echt natuurlijk valt, is op papier problematischer. Op papier worstelt Žižek te veel met zijn positie: staat hij buiten het maatschappelijke veld, of er middenin?

Žižek besluit zijn monoloog in de Westerkerk (je bent geneigd het een preek te noemen) met de woorden: 'Okay, I was too long, but that's life.' Wanneer Žižek ophoudt met spreken, wordt hij bedolven onder handtekeningenjagers. Een jongeman trekt een haar uit Žižeks hoofd, voor in zijn plakboek. En wat rest de lezer? Is hij werkelijk op reis geweest, is hij echt verder gekomen? Vermoedelijk niet. Maar het was in elk geval een gebeurtenis.

Slavoj Žižek, Event. Filosofie van de gebeurtenis, Boom, 200 p., 19,90 euro.

Frank Vande Veire, Tussen blinde fascinatie en vrijheid. Het mensbeeld van Slavoj Žižek, Vantilt, 432 p., 24,50 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden