Maandag 13/07/2020

G20-top

De G20: een dialoog tussen doven

Activisten van "Attac" beelden de G20 uit.Beeld AFP

Gastvrouw Angela Merkel kan zich waarschijnlijk leukere bijeenkomsten voorstellen dan die morgen in Hamburg begint, met twintig eigenzinnige wereldleiders. Op het menu: het klimaatprobleem, de wereldeconomie en internationale spanningen. Nu de tafelschikking nog.

De grote vraag blijft: wat doen we met Donald en Vladimir? Wekenlang zullen Merkel en haar medewerkers daar hun hoofden over gebroken hebben. De Amerikaanse en Russische president ontmoeten elkaar in Hamburg voor het eerst in functie. De hele wereld zal toekijken hoe hun begroeting eruitziet. Niet naast elkaar zetten die twee, dat lijkt wel duidelijk.

Want door alle publiciteit rond de contacten tussen het team van voormalig presidentskandidaat Trump en Rusland is een beeld ontstaan dat de Amerikaan moeilijk nog kan afschudden: het beeld dat de veel sluwere Poetin hem in zijn zak heeft en hem kan laten doen wat hij wil. Leuke foto's van Trump en Poetin samen kan het Witte Huis missen als kiespijn.

Verhalen van vlak na Trumps verkiezing over escapades met prostituees in Moskou zijn alweer wat in de vergetelheid geraakt. Maar de vermeende Russische inmenging in de Amerikaanse verkiezingen, en de onverstandige contacten tussen mensen rond Trump en de Russen, staan nog helder op het netvlies.

In de Verenigde Staten onderzoekt een speciale aanklager deze contacten en het Congres laat ook niet los. De president zelf gedraagt zich ondertussen nog steeds onhandig, bijvoorbeeld door achter gesloten deuren de invloedrijke Russische ambassadeur in de VS die binnenkort weer vertrekt, Sergej Kisljak, op het Witte Huis te ontvangen.

Maar ook zonder deze ingewikkelde voorgeschiedenis zou er een probleem zijn: Poetin komt ongetwijfeld goed voorbereid en wantrouwig als altijd naar Hamburg. Hij zal geen millimeter toegeven als het gaat om de Russische claims op Oost-Oekraïne, laat staan als het gaat om de Krim, die al geannexeerd is. Ook zal hij zijn bondgenoot in Syrië, president Bashar al-Assad, niet laten vallen, al duren de Amerikaanse sancties voort.

Whatever

Welke tactiek stelt Trump daartegenover? Volgens zijn veiligheidsadviseur Herbert McMaster reist de president 'zonder specifieke agenda' naar Hamburg. Waarover wil Trump dan praten met Poetin, was de vraag van verslaggevers aan McMaster tijdens een briefing in Washington eerder deze week. Antwoord: 'Whatever the president wants to talk about' ('Wat de president ook maar wil bespreken'). 'Whatever', alleen dat woord al spreekt boekdelen.

Donald Trump en Vladimir Poetin, samen afgebeeld op een koffietas.Beeld AFP

Onder 'whatever' valt zeker ook Noord-Korea. Na het afschieten van alweer een raket door Pyongyang, volgens leider Kim Jong-un zelfs een intercontinentale, moeten de VS en hun bondgenoten Zuid-Korea en Japan laten zien dat ze dit niet accepteren. Maar voor echte druk op Noord-Korea hebben ze China nodig, en ook Rusland. Het zou helpen als Trump een plan heeft om zich van hun steun te verzekeren, maar daar is nog niets van gebleken.

Bij wie kan Merkel steun zoeken om deze bijeenkomst enigszins in goede banen te leiden? Drie namen dringen zich op: Emmanuel Macron, Justin Trudeau en Xi Jinping. Maar zij hebben ongetwijfeld ook weer een eigen agenda, en het is zeer onzeker of die in lijn is met een welslagen van de G20 in het algemeen.

De Franse president is jong en totaal onervaren op dit podium. Macron krijgt veel krediet in de wereld, maar vooral van gelijkgestemde progressieve geesten in het Westen. Trump zal hem niet echt vertrouwen, zeker niet na Macrons oproep in het Engels aan Amerikaanse klimaatwetenschappers om naar Parijs te komen. Macron zal ook hier vooral willen laten zien dat hij erbij is, dat Frankrijk weer meetelt.

Trudeau is weliswaar de leider van het op een na grootste land ter wereld in oppervlakte, maar qua bevolking en economie is Canada toch geen zwaargewicht. Ongetwijfeld zal de Canadese premier het van hem bekende verhaal over diversiteit afsteken, in vlekkeloos Frans en Engels, maar zijn tafelgenoten kennen dat nu wel.

Xi is van alle aanwezigen, op Merkel na misschien, de meest bedachtzame schaker. Hij zal zich koest houden en zijn kans grijpen als hij kan laten zien de verstandigste van het hele stel te zijn. Zoals de Chinese president zich aan het begin van dit jaar ook op het schild liet hijsen tijdens het World Economic Forum in het Zwitserse Davos. Daar presenteerde Xi zich, na de verkiezing van de isolationist Trump, als kampioen van vrijhandel en globalisering.

Angela Merkel en Xi Jinping.Beeld Photo News

De Chinese president brengt aan de vooravond van de G20 eerst een staatsbezoek aan Duitsland. Zo kan hij de banden met Merkel aanhalen, en samen zullen zij het belang van het klimaatakkoord van Parijs en goede handelsbetrekkingen in de wereld beklemtonen. Maar Xi's echte doel is een grotere rol voor zijn land te bewerkstelligen in de internationale verhoudingen. Geruzie tussen andere landen, of gedoe rond Rusland en de VS, komen hem daarbij niet per se slecht uit.

Soft power

Merkel kan natuurlijk steun zoeken bij de Europese leiders, Jean-Claude Juncker en Donald Tusk, van de Europese Commissie en de Europese Raad. Maar het is de vraag of de andere aanwezigen deze onverkozen bestuurders zonder land en zonder leger helemaal serieus nemen. In de internationale machtspolitiek heeft de soft power van de Europese Unie op dit moment niet het tij mee. De nieuwe wereldorde lijkt verdacht veel op die oude uit de negentiende eeuw, en daarin zijn Juncker en Tusk niet meer dan secondanten van Merkel.

Zo tekent zich een grote verandering af sinds de vorige G20. Een jaar geleden in de Chinese stad Hangzhou kon gastheer Xi warme woorden spreken over de aanpak van het klimaatprobleem en de zegeningen van de vrijhandel. Hij kreeg daarbij voluit steun van de toenmalige Amerikaanse president Barack Obama, die net als Merkel een internationale morele orde nastreefde. Samen zouden ze de wereld een betere plaats maken.

Natuurlijk zijn er achteraf kanttekeningen te plaatsen bij het morele gehalte van Obama. Ook onder zijn leiding traden de VS niet toe tot het Internationaal Strafhof ICC in Den Haag. Obama heeft niet, zoals hij beloofde, de speciale gevangenis voor vermeende terroristen in Guantánamo gesloten. Maar op zijn minst was het beeld dat hij wilde tonen er een van de VS die een morele orde in de wereld nastreefden, in de traditie van grote voorgangers als Wilson, Roosevelt en Kennedy. Een land dat zich inzette voor aanpak van het klimaatprobleem, voor wereldvrede, vrijhandel en de bestrijding van armoede.

Bij Trump draait het om harde, nationalistisch georiënteerde machtspolitiek. Hij wil Amerika weer groot maken, Poetin wil Rusland vooral niet kleiner laten worden en Xi eist, achter zijn vriendelijke voorkomen, meer ruimte op voor China. Daarin krijgt hij concurrentie van de Indiase premier Narendra Modi, die zijn land tot de leidende Aziatische natie wil maken.

Stoere jongens

Ook de Britse premier Theresa May, naast Merkel het enige vrouwelijke lid van de G20, houdt met de Brexit op komst alleen het belang van haar eigen land voor ogen. Zij zal zich daarom niet automatisch aansluiten bij het Europese blok.

Hoe groepeert Merkel deze wereldleiders straks rond de tafel? Zet ze de stoere jongens bij elkaar aan het ene eind en Macron, Trudeau en de EU-collega's aan het andere eind? Of plaatst ze de nationalisten en de globalisten om en om, in de hoop dat er toch een dialoog ontstaat?

Naast de wereldeconomie en het klimaatprobleem wil Merkel deze keer speciale aandacht besteden aan Afrika. Ze veegt het hele continent op één hoop en het is de vraag of de situatie daar echt het onderwerp van gesprek is. Als Merkel over Afrika spreekt, is het duidelijk dat ze vooral de migratie van Afrikanen naar Europa bedoelt.

Die migratie moet afnemen, vindt Merkel, en daarom is economische ontwikkeling in de landen van herkomst nodig. Naast het vaste G20-lid Zuid-Afrika zijn ook de leiders van Guinee en Senegal aanwezig. Maar grotere landen als Nigeria of Ethiopië ontbreken en ook de landen in Noord-Afrika, vanwaar de migranten naar Europa reizen, zijn er niet bij.

De migratie wordt dus besproken zonder de landen die daar het meest mee te maken hebben. Het klimaatprobleem komt aan bod terwijl de leider van nog altijd het machtigste land ter wereld dat maar onzin vindt. De wereldeconomie staat op de agenda terwijl juist daar de belangen en visies ver uiteen lopen. En dat is alles met ruim twintig wereldleiders rond een tafel, nu het nationalisme weer in zwang is. Heeft zo'n multilateraal forum, waar in twee dagen de hele wereld aan bod moet komen, nog wel zin?

Ja, zegt Merkel in een boodschap op de website van de G20. Zij ziet die nationalistische tendensen ook, maar alleen kijken naar het eigenbelang heeft nog nooit iets nuttigs opgeleverd. "Dat leert de geschiedenis", zegt de bondskanselier. 'Een menselijke vorm van globalisering' is volgens haar alleen mogelijk als de grote landen samenwerken. Merkel draait de zaken om, zoals zij dat zo goed kan: juist vanwege het nieuwe nationalisme is de G20 nu nog belangrijker dan eerder.

Forum voor wereldwijde kwesties

De G20 komt sinds 1999 geregeld bijeen. Negentien landen, de Europese Unie en vertegenwoordigers van onder meer het Internationaal Monetair Fonds en de Verenigde Naties bespreken wereldwijde problemen die de reikwijdte van individuele landen te boven gaan. De nadruk lag oorspronkelijk op economische kwesties, maar internationale betrekkingen spelen een steeds grotere rol.

Naast de vaste leden worden ook andere landen en organisaties uitgenodigd. Spanje is er vrijwel altijd bij, Nederland kreeg weleens uitnodigingen maar ontbrak de afgelopen jaren. Deze keer is premier Mark Rutte wel aanwezig. Wellicht vindt Angela Merkel het prettig de premier van een buurland met wie ze goed overweg kan, en die inmiddels tot de meest ervaren Europese leiders behoort, aan tafel te hebben.

Naast de grote kwesties zal Merkel haar handen vol hebben aan onvoorspelbare types, zoals president Recep Tayyip Erdogan uit Turkije en zijn collega Jacob Zuma van Zuid-Afrika. Zelfs de Filippijnse president Rodrigo Duterte, bekend om zijn boude en ongenuanceerde uitspraken, is erbij. Hij is een van de gasten die naast de vaste G20-leden zijn uitgenodigd.

De Braziliaanse president Michel Temer, die thuis onder vuur ligt vanwege beschuldigingen van corruptie, heeft afgezegd. Net als koning Salman van Saoedi-Arabië, wiens land is verwikkeld in een conflict met buurlandje Qatar. De koning is oud en verzwakt, maar ook zijn kroonprins en nieuwe sterke man Mohammad bin Salman komt niet.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234