Vrijdag 13/12/2019

De frisse lucht van het populisme @5 INFO Opinie:

Ian Buruma verklaart het blijvende succes van uiterst rechts in Europa

Ian Buruma is professor democratie, mensenrechten en journalistiek aan het New Yorkse Bard College. Zijn recentste boek is getiteld Murder in Amsterdam: The Death of Theo van Gogh and the Limits of Tolerance.

Bij de afgelopen verkiezingen in Oostenrijk haalden de twee uiterst rechtse partijen samen 29 procent, dubbel zoveel als twee jaar geleden. Dat resultaat mag onrustwekkend heten, hun succes, en bij uitbreiding dat van alle rechtse partijen in Europa, weerspiegelt de frustratie van een bevolking tegenover de heersende politieke elite, betoogt Ian Buruma.

@4 DROP 4 OPINIE:De Oostenrijkse Vrijheidspartij en de Beweging voor Oostenrijks Toekomst haalden 29 procent van de stemmen bij de jongste parlementsverkiezingen in Oostenrijk, dubbel zoveel als in 2006. Beide partijen hebben dezelfde houding tegenover immigranten, vooral moslims, en de Europese Unie: een mengeling van angst en walging.

Aangezien de leiders van beide partijen, Heinz Christian Strache en Jörg Haider, elkaar niet kunnen luchten, is de kans klein dat een extreem rechtse coalitie de macht grijpt. Dat neemt niet weg dat het hier gaat om het geboorteland van Adolf Hitler, waar Joden verplicht werden de straten van Wenen met tandenborstels te schrobben, alvorens gedeporteerd en vermoord te worden. Het resultaat is dus verontrustend. Maar hoe verontrustend?

Die 29 procent is ongeveer 15 procent meer dan populistische rechtse partijen in (voor hen) goede jaren halen in andere Europese landen. Strache, de leider van de Vrijheidspartij, wil dat de regering een nieuw ministerie creëert om de deportatie van immigranten te organiseren. Moslims worden openlijk veroordeeld. Haider zwaaide ooit de lof over het tewerkstellingsbeleid van Hitlers Derde Rijk. Nieuw rechts roept onvermijdelijk herinneringen op aan de stormtroepen en de rassenwetten.

Toch is het fout de opkomst van rechts in Oostenrijk te beschouwen als een revival van het nazisme. Geen enkele partij roept op tot geweld, ook al zetten sommige van hun uitlatingen er misschien toe aan. Kiezers van extreem rechts worden minder gemotiveerd door ideologie dan door angsten en wrevel, die ook leven in vele Europese landen zonder nazitraditie, zoals Nederland en Denemarken.

In Denemarken is de extreem rechtse Deense Volkspartij met 25 parlementszetels de derde grootste partij van het land. Nederlandse populisten zoals Rita Verdonk en Geert Wilders, die gedreven wordt door een paranoïde vrees voor 'islamisering', zetten de traditionele politieke elite - een combinatie van liberalen, sociaaldemocraten en christendemocraten - serieus onder druk.

Dat is nu net het punt. De grootste wrevel onder rechtse kiezers in Europese landen is ten aanzien van de politieke elite, die volgens velen al te lang geregeerd heeft met knusse coalities, die er vooral op gericht leken de eigen belangen te beschermen.

In Oostenrijk geven zelfs de progressieven toe dat de eindeloze opeenvolging van sociaaldemocratische en christendemocratische regeringen de politieke aderen dichtgeslibd heeft, waardoor het voor kleinere partijen moeilijker was om wat bekeken werd als een bastion van politieke voorrechten te betreden. Hetzelfde geldt voor Nederland, dat al decennia lang wordt geregeerd door dezelfde centrumpartijen, die geleid werden door welwillende maar nogal paternalistische figuren, van wie de opvattingen over 'multiculturalisme', 'verdraagzaamheid' en 'Europa' tot onlangs zelden aangevallen werden.

Uitingen van nationalisme in Europese democratieën van na de oorlog werden altijd wel getolereerd in het voetbalstadion, maar nooit in het openbare leven. Scepsis over de Europese eenmaking werd routineus afgedaan als fanatisme, zelfs als een vorm van racisme. Nationalistische gevoelens werden verder ondermijnd door de gewoonte van regeringen om de schuld voor onpopulaire maatregelen bij de bureaucraten van de Europese Unie te leggen, die steeds meer beschouwd worden als alweer een bende zelfingenomen, bevoorrechte elitaristen die geen verantwoording verschuldigd zijn.

Dat wordt in verband gebracht met wrevel ten aanzien van immigranten. Toen de nakomelingen van handenarbeiders die werden geïmporteerd uit landen zoals Turkije en Marokko in de jaren zestig grote moslimminderheden in Europese steden begonnen te vormen, ontstonden er spanningen in arbeiderswijken. Klachten over misdaad en onbekende gebruiken werden door de progressieve elite vaak weggewuifd als 'racisme'. De mensen moesten gewoonweg leren verdraagzaam te zijn.

Dat was allemaal niet per definitie fout. Verdraagzaamheid, Europese eenheid, een wantrouwen ten aanzien van nationalisme en waakzaamheid tegenover racisme zijn allemaal lovenswaardige doelen. Maar die doelstellingen zonder discussie, laat staan kritiek, promoten, had een weerbots tot gevolg. Toen de Nederlanders, de Fransen en de Ieren tegen de Europese grondwet stemden, drukten ze hun wantrouwen uit tegenover hun politieke elite. En populisten die beloven dat ze de nationale soevereiniteit zullen herstellen door 'Europa' te verwerpen, de 'islamisering' te bekampen en de immigranten buiten te schoppen, maken gebruik van dat wantrouwen.

De retoriek van xenofobie en chauvinisme is onaangenaam, en, in een land met een verleden als dat van Oostenrijk, zelfs alarmerend. Maar het nieuwe populisme is nog niet ondemocratisch, of zelfs antidemocratisch. De woorden die je het vaakst hoort bij kiezers van de rechtse partijen in Oostenrijk zijn 'frisse lucht'. De mensen zeggen dat ze voor Haider en Strache stemden om uit de wurggreep van de heersende partijen te geraken.

Dat is geen ongewettigde motivatie. Als de mensen bezorgd zijn om hun nationale identiteit, de soevereiniteit van hun regering, de demografische en sociale complexiteit van hun samenleving, dan worden die angsten het best geuit in de politieke arena. Zolang mensen hun bekommernissen, hoe wansmakelijk die ook klinken voor progressieve oren, uitdrukken door hun stemgedrag en niet door geweld, dan komt de democratie niet in gevaar.

Strijd voeren tegen de politieke elites is natuurlijk de essentie van populisme alom. De presidentskandidaten in de VS beweren zelfs dat ze het opnemen tegen 'Washington', ook al zijn het zonen van voormalige presidenten. Er is pas echt schade als de mensen hun vertrouwen verliezen, niet alleen in de elite, maar in het systeem zelf.

Dat is tot dusver niet gebeurd in Europa, zelfs niet in Oostenrijk. Progressieve, traditionele partijen moeten in een vlaag van paniek rechts echt niet bestrijden door in te spelen op dezelfde wrevel. Maar die wrevel moet wel ernstig genomen worden in politieke discussies. Zo blijft het gevaar van antipathieën onder de bevolking onder controle. In plaats van de democratie te beschadigen zou de opkomst van rechts, doordat het de scheefgroei van gevestigde belangen aan de kaak stelt, de democratie wel eens kunnen versterken.

De woorden die je vaakst hoort bij rechtse kiezers in Oostenrijk zijn 'frisse lucht'. De mensen zeggen dat ze voor Haider en Strache stemden om uit de wurggreep van de heersende partijen te geraken

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234