Maandag 21/06/2021

De Franse cultuur is dood! Leve de Franse cultuur!

Bart Van Loo bezingt de prestaties van Houellebecq, Claudel en Littell

@5 INFO Opinie:Bart Van Loo is auteur en bestuurslid van PEN Vlaanderen.

Frankrijk staat in lichterlaaie na het artikel in Time Magazine over de vermeende dood van de Franse cultuur. Volgens journalist Don Morrison zijn de gloriedagen van de Franse kunst voorbij. Buiten Frankrijk zou ze amper nog worden opgemerkt.

De twee laatste cd's van Francis Cabrel zijn sterk, maar vooral de muziek van Stephan Eicher verdient alle lof. De films van de gebroeders Dardenne hoeven geen introductie en de hilarische prestaties van Benoît Poelvoorde steken stilaan die van Louis de Funès naar de kroon. Daniel Buren drong in 2005 door tot het Guggenheim in New York, waar Pierre Boulez jaren The New York Philharmonic onder zijn leiding had. Toch zou de Franse cultuur, die zich vandaag al lang niet meer tot het moederland beperkt, dood zijn. Vooral de letteren lijken in de hoek te zitten waar de klappen vallen.

De tijd dat de Fransen angstvallig hun blik enkel op de eigen letteren hielden, is voorbij. Als je het uitstekende literaire tijdschrift Lire (oplage van 130.000 exemplaren, ga daar maar eens naast staan) leest, stel je vast dat de Amerikaanse literatuur veel aandacht krijgt. De redactie stelt zelfs onomwonden dat in de VS momenteel misschien wel de interessantste boeken verschijnen. Zopas werd The Lost van Daniel Mendelsohn dan ook uitverkoren tot het beste boek van het jaar, op de hielen gevolgd door de nieuwste Patrick Modiano.

Want jawel, de Franse literatuur mag dan momenteel geen Sartre hebben, hoezeer Bernard-Henri Lévy ook zijn best doet, dat betekent hoegenaamd niet dat er geen boeiende schrijvers meer zijn. Het oeuvre van Modiano (62) is stilaan zonder meer indrukwekkend te noemen, maar ook jongere schrijvers als Michel Houellebecq (49), Philippe Claudel (45) en Jonathan Littell (40) doen van zich spreken en krijgen de buitenlandse camera's nog makkelijk op hen gericht. Claudels Grijze zielen (2004) werd ook bij ons terecht als een van de beste boeken van de laatste jaren beschouwd en wie heeft er ondertussen nog geen boek van Michel Houellebecq gelezen?

Je kunt bezwaarlijk van een dode literatuur spreken, ook al zijn lang niet alle Franse romans de moeite (dat kan moeilijk anders als er jaarlijks op de Rentrée Littéraire meer dan zevenhonderd boeken verschijnen, al is ook dat een teken van leven natuurlijk) en hebben Fransen er een gewoonte van gemaakt om in die boeken nogal erg vaak naar hun navel te staren. Het neemt niet weg dat er nog kwalitatief hoogstaande boeken worden geschreven en dat de soms op zichzelf gerichte Fransen hun blik vrank en vrij op de Engelstalige literaire productie houden. Dat kun je andersom moeilijk zeggen, en daar wringt het schoentje.

De Franse letteren zouden volgens waarnemers uitgedoofd zijn met de generatie van Sartre, Mauriac en Malraux. Sartre stierf in 1980, dat is nog niet gek lang geleden, en werd door tienduizenden Fransen naar zijn laatste rustplaats begeleid. Er is momenteel niemand die zoveel volk op de been zou brengen. De eerlijkheid gebiedt ons te zeggen dat er nooit veel Sartres zijn geweest en dat je al bijna terug moet tot de ook al unieke begrafenis van Victor Hugo om een soortgelijk spektakel aan te treffen. De panthéonisation van Alexandre Dumas wist in 2002 ook wel een grote massa te mobiliseren. Dat kunnen wij ons in Vlaanderen niet indenken, al doen uitgevers en literaire organisatoren momenteel op welhaast Franse wijze hun uiterste best om Willem Elsschot geliefd te maken. Op dat vlak kunnen we inderdaad nog veel leren van onze zuiderburen. En er is meer.

In het mysterieuze Hardboiled Wonderland en het einde van de wereld (1985, vertaald in 2002) beschrijft de Japanse Haruki Murakami, de laatste jaren massaal gebombardeerd tot een van de vlaggenschepen van de hedendaagse literatuur, twee personages die weten dat de wereld nog welgeteld vierentwintig uur overeind zal blijven. Het mannelijke hoofdpersonage gebruikt die tijd om met de knappe bibliothecaris om de hoek te dollen, zijn vrouwelijke collega daarentegen leest een boek van Balzac. Los van het feit dat ik in die omstandigheden deze twee activiteiten zou proberen te combineren, valt het op dat de verwijzingen naar de Franse literatuur haast niet te tellen zijn in dit boek.

Ander voorbeeld. Toen ik met verwondering het romaneske universum van de Amerikaan Tom Wolfe binnentrad en werd meegesleept in zijn Vreugdevuur der ijdelheden (1987) en In alles een man (1998) kon ik me niet van de indruk ontdoen dat over die boeken, die intussen zonder meer als meesterwerken van de hedendaagse literatuur worden beschouwd, de onmiskenbare schaduw van Balzac en Zola hangt.

Toen ik enkele maanden later een interview las van Wolfe, was ik niet verbaasd dat zijn interieur klaarblijkelijk getooid is met borstbeelden van de vernoemde schrijvers en dat hij ze als zijn grote voorbeelden afschildert. De invloed van heel wat grote (ook dode) Franse schrijvers werkt duidelijk nog inspirerend en pompt leven in bepaalde contemporaine oeuvres.

Ondertussen worden we overdonderd door een indrukwekkende Engelstalige input. De meeste media leggen de nadruk op de Engelstalige cultuur en dat merk je stilaan ook in literaire bijlagen, wat enigszins het beeld versterkt dat er in de Franse letteren weinig te beleven valt. Ondanks de kwaliteiten van de Angelsaksische literatuur is dat een scheefgetrokken situatie.

Dit alles heeft zo zijn gevolgen. De gemiddelde Vlaming verliest almaar meer contact met de Franse traditie. Dat is op zijn minst eigenaardig te noemen, omdat we jaarlijks massaal op vakantie trekken naar het zuiden. Ik ben geen francofiele vendelzwaaier. We leven nu eenmaal in een wereld die ongebreideld Angelsaksisch is. Maar ik betreur oprecht deze evolutie. Prille dertigers en zeker jongeren die bij de namen Baudelaire, Maupassant, Céline, Brassens, Gainsbourg, Tati, De Funès, maar ook Houellebecq, Claudel, Modiano, Eicher en Poelvoorde meer kunnen bedenken dan enkele trefwoorden die je tot 'de slimste mens' kronen, zijn dun gezaaid.

Dat is spijtig, ook omdat het ons de sleutels in handen geeft tot een ongemeen rijke cultuur die een tegengewicht kan vormen voor onze steeds meer verengelste maatschappij. Die sleutels dreigen we voorgoed kwijt te spelen als we ons blind aansluiten bij mensen als Donald Morrison, die met wat cijfers in de hand deze levende cultuur onterecht dood verklaren. Samen met Wolfe en Murakami zou ik dat als Belg niet alleen onzinnig en betreurenswaardig, maar ook erg dom vinden.

> Zie ook pagina 21

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234