Donderdag 05/08/2021

de frans-amerikaanse Andersglobaliste

'Wij gebruiken de natuurlijke bronnen en het leefmilieu alsof ze onuitputtelijk zijn, als vaste inkomsten die netjes binnenlopen op het eind van de maand. Zo werkt het natuurlijk niet. De natuur is een onvervangbaar kapitaal'

SUSAN GEORGE over de staat van de wereld

'De VS doen alles om de planeet naar de ondergang te leiden'

In haar politieke fictie Het Lugano Rapport laat de Frans-Amerikaanse politologe, filosofe en andersglobaliste Susan George de lezer een geheim document zien dat tien specialisten geschreven hebben in het riante Lugano, Zwitserland. Het rapport, een bestelling van enkele anonieme maar erg machtige opdrachtgevers, legt deze laatsten uit wat hun te doen staat, willen ze de neoliberale globalisering voor de toekomst veilig stellen. De betrokken wijzen hopen gretig op oorlog, ziekte en milieurampspoed - ideale instrumenten om het wereldwijde bevolkingsoverschot in te dammen. 'Als de wereld uitsluitend van de politici afhing, zou ik zeggen dat er hoop is.'

Lode Delputte

Oorlog, ziekte, milieurampen, dood kortom. In Het Lugano Rapport valt geen hoop te rapen, alleen het prangende gevoel dat het één voor twaalf is voor de wereld. Zet uw pessimisme de burgers wel aan om actie te ondernemen, veeleer dan, pakweg, uit het raam te springen?

"U bent de eerste niet die mij die opmerking maakt. Dat is precies waarom ik in de Nederlandse uitgave aan het eind nog een extra hoofdstuk heb toegevoegd. Voor mij is Het Lugano Rapport eigenlijk al een oud boek, dat in 1999 uitgekomen is. Intussen ben ik met een nieuw werk bezig. Daarin zeg ik dat een andere wereld mogelijk is - hoop die ik ontleen aan de ontwikkeling, sinds eind de jaren negentig, van sociale bewegingen overal ter wereld."

Sociale bewegingen die min of meer ontstonden in de strijd tegen het hoogst controversiële, intussen afgeschoten Multilateraal Investeringsakkoord (MIA, een akkoord dat er grof gesteld op neerkwam dat transnationale ondernemingen de wetten van de vestigingsstaat naast zich neer mochten leggen als die in hun nadeel speelden)...

"Dat was een gigantische overwinning, die ons het gevoel gaf dat het de moeite was om voor de andersglobale zaak op te komen. Toch was het op dat moment nog niet duidelijk dat er inderdaad een nieuwe dynamiek in de maatschappij leefde. Dat is de reden waarom ze in het Lugano Rapport nog niet tot haar recht komt. In mijn volgende boek daarentegen formuleer ik ideeën voor de toekomst. Zo kunnen mensen analyseren waar we vandaag staan, wie de belangrijkste spelers op het wereldtoneel zijn, waar het neoliberalisme voor staat en waar we tegen moeten opkomen. Ik probeer er uit te leggen hoe er allianties kunnen worden gesmeed, hoe er contact kan worden gezocht met politieke partijen, wat de bijdrage van researchers en intellectuelen aan een betere wereld kan zijn, noem maar op."

Sinds u Het Lugano Rapport schreef, is er heel wat veranderd in de wereld. George W. Bush is president van de VS geworden, we kregen de aanslagen van 11 september 2001 over ons heen en er was de oorlog in Irak. Als we u goed begrijpen, valt er echter ook aan de positieve zijde nieuws te rapen?

"Ik denk dat er prille hoop is, nou ja. Als de staat van onze wereld uitsluitend van de politici afhing, dan zou ik zelfs zeggen dat we echt wel een kans maken. Wat me echter gigantische zorgen baart, is de toestand van het wereldwijde leefmilieu. Op dat vlak zie ik vrijwel geen actie ondernomen worden, het milieu wordt te weinig geïntegreerd in de hele politieke strijd, zélfs bij links. De politici zelf hebben veel te weinig vat op wat er met onze bossen, zeeën en lucht gebeurt. Een angstaanjagende vaststelling."

Hebben de neoliberale hogepriesters samengezworen tegen de anderen, de armen, de onwetenden en onbewusten - zoals je uit Het Lugano Rapport kunt afleiden?

"Toch niet, ik ben niet in de geringste mate aanhangster van samenzweringstheorieën. Wat ik wel geloof, is dat er wereldwijd enorme economische belangen op het spel staan. En die belangen weten ontzettend goed - dat is in de hele politieke geschiedenis altijd opnieuw gebleken - hoe ze op de macht moeten inwerken. In Europa vertalen deze praktijken zich onder meer in het werk van de lobbyisten. De 25 Europese commissarissen krijgen liefst tien- tot vijftienduizend lobbyisten over de vloer, bijna allemaal mensen die voor zakenbelangen opkomen. Goed, niet-gouvernementele organisaties als Amnesty en Oxfam bezitten er natuurlijk ook wel een paar, maar veel zijn het er in vergelijking niet.

"Maar om op uw vraag terug te komen: neen, er is geen sprake van een groot complot. Wat ik in het Lugano-rapport beschrijf is, nogmaals, een fictief verhaal. Toch bestaan er machtige denktanks die volgens mij wel trekken vertonen van de lieden die ik ten tonele voer. Neem de Bilderberg-groep. De mensen die daartoe behoren lijken volgens mij aardig op de opdrachtgevers die ik in mijn boek ten tonele voer. Het zijn lieden met ontzettend veel macht, die absoluut geen publiciteit willen. Het soort groepen waaraan de Europese Commissie vraagt: 'Hoe kunnen we onze wetgeving zo goed mogelijk op één lijn krijgen met uw behoeften?'"

Anno 2005 blijft 'economische groei' een toverwoord. Volgens u is dat begrip, of althans de interpretatie die eraan gegeven wordt, volledig achterhaald. Zo wordt de onherroepelijke milieuschade die bijvoorbeeld bij mijnbouw aangericht wordt, niet afgetrokken van de winsten die de transnationale mijnbouw oplevert. De prestaties van de oorlogsindustrie daarentegen worden wel als groei genoteerd.

"De manier waarop we groei berekenen, is extreem primitief. De analytische en statistische instrumenten die we hanteren, zijn helemaal uit de tijd. Zo moet ons ecosysteem dringend als een kapitaal beschouwd worden, niet als een vorm van inkomsten, zoals nu nog het geval is. Elke bedrijfsleider weet dat als je je startkapitaal opmaakt, je bedrijf niet lang in de running blijft. Welnu, wij gebruiken de natuurlijke bronnen en het leefmilieu alsof ze onuitputtelijk zijn, als vaste inkomsten die netjes binnenlopen op het eind van de maand. Zo werkt het natuurlijk niet, want de natuur is een onvervangbaar kapitaal."

En dat lijken we maar niet onder ogen te willen zien?

"Het begint, maar het is eigenlijk al te laat. Zoals de Verenigde Naties in maart dit jaar in een door 1300 wetenschappers opgesteld rapport al duidelijk maakten, is het leefmilieu vandaag hoe langer hoe minder in staat om de noden van mensen op het vlak van voedsel, water, gezondheid en noem maar op te vervullen dan enkele jaren geleden nog het geval was. Om iedereen aan zijn trekken te laten komen, zouden we vier, vijf, zes planeten aarde nodig hebben, maar die zijn er nu eenmaal niet. Een bepaald soort kapitalen is heus wel vervangbaar, niet de bossen en de zeeën. Je kunt nagelnieuwe vissersboten bouwen, een lege zee blijft helaas leeg. Een verschraalde of verwoestijnde bodem is niet herstelbaar, een verwoest oerwoud is onherroepelijk verwoest."

Onze economie, schrijft u, is een open groeisysteem dat binnen een gesloten systeem, de biosfeer, functioneert. Daar zit de fundamentele tegenspraak.

"Nu ja, je kunt natuurlijk altijd wel een beetje verbetering aanbrengen: je kunt meerdere oogsten per jaar proberen te krijgen, je kunt je landbouwmethoden verfijnen, je technologie duurzamer maken. Maar onze biosfeer verruimen, waar we al jaren vrijelijk CO2 in lozen met alle gevolgen vandien voor ons klimaat, dat gaat helaas niet. De opwarming van de aarde kun je niet zomaar met een paar milieuvriendelijke techniekjes oplossen."

Zijn we op een point of no return

beland?

"Het valt te vrezen. Op een heel ernstige conferentie in Exeter, Groot-Brittannië, zijn onlangs op verzoek van Tony Blair talrijke wetenschappers met grote ernst bijeengekomen. Hun conclusies waren duidelijk: we hebben nog tien jaar tijd om de zaak een beetje onder controle te krijgen. Het Internationaal Panel voor Klimaatverandering komt tot een opvallend gelijkgezinde slotsom. De aantasting van het milieu verloopt niet langer als een optelling van milieuvervuilinkjes, maar is zich nu, door een zogenaamd effect van positieve retroactie, exponentieel aan het voortzetten. Er zal uiterst kordate actie nodig zijn om de schade te beperken. Maar zelfs daarvoor is de politieke wil, zeker in de VS van George W. Bush, niet voorhanden. De Verenigde Staten doen er alles aan om de planeet naar de ondergang te leiden. Dé grote uitdaging voor Europa en de rest van de wereld bestaat er dan ook in deze VS-regering te isoleren. Niet het Amerikaanse volk, maar de regering-Bush."

De Franse filosoof en architect Paul Virilio, die u in Het Lugano Rapport aanhaalt, heeft het over het 'globale ongeluk' dat er volgens hem zit aan te komen. Sommige wetenschappers zeggen dat scènes als enkele jaren geleden in Argentinië, toen mensen de banken en supermarkten gingen plunderen omdat alles wat ze bezaten plotsklaps weg was, ook bij ons mogelijk zijn.

"Ik weet niet precies hoe Virilio zich het een en ander voor de geest haalt, maar het lijkt me niet denkbeeldig dat de fragiliteit van de wereldwijde financiële markten - bijvoorbeeld door de zwakke dollar en gigantische Amerikaanse schuld - plotsklaps tot een economische systeeminstorting leidt. Dat we bijvoorbeeld ook bij ons scènes te zien krijgen als in Argentinië, toen daar de peso instortte en het een kwestie van dagen was voor de mensen al hun spaargeld kwijt waren. Ik hoop heel erg dat zo'n scenario vermeden kan worden, omdat het op het politieke vlak tot een vorm van fascisme of militaire machtsgreep zal leiden. Kijk maar naar wat er in het kielzog van de financiële crisis in de jaren dertig in Duitsland is gebeurd."

Een van de grootste problemen is de demografie, zeg maar de overbezetting van de planeet. De 'wijzen' in uw boek pleiten voor het vrijelijk laten begaan van oorlog, ziekte en natuurgeweld. Uzelf zegt dat de demografische explosie maar ingeperkt kan worden als kinderen voor ouders in de derde wereld hun economische waarde verliezen. Maar zelfs in dat geval zal er op het vlak van contraceptie nog heel wat moeten gebeuren, zeker gezien de vrouwonvriendelijke tradities die vele maatschappijen kenmerken.

"Ja, maar het is wel de demografische evolutie die we in alle evoluerende maatschappijen hebben aangetroffen. Als vrouwen studeren en naar buiten komen, worden er minder kinderen geboren omdat die kinderen economisch minder nodig zijn, omdat de kinderhanden in dat geval niet langer aan het gezinsinkomen moeten bijdragen of een verzekering voor de oude dag van de ouders hoeven te zijn.

"Maar ook daar zie je hoe irrationeel deze wereld bezig is: sinds een kwarteeuw al leggen de Wereldbank en het Internationaal Muntfonds de landen van het Zuiden structurele aanpassingsprogramma's op. Geld dat vroeger naar scholen ging, is er nu niet meer, zodat ouders nu moeten betalen om hun kroost aan het studeren te krijgen. Welnu, dan zijn de eersten voor wie ouders niet meer betalen doorgaans de meisjes. Ze hebben er gewoon het geld niet voor. Toen Tanzania enige jaren geleden schuldverlichting kreeg, schafte het het schoolgeld af en steeg het aantal inschrijvingen spectaculair. Als een meisje zes jaar lang naar school gaat - zes jaar! - dan zal dat veelbetekenende gevolgen hebben voor hoe ze als vrouw en moeder door het leven stapt: ze zal minder kinderen baren omdat ze meer controle zal hebben over haar seksualiteit, ze zal minder complicaties oplopen bij de geboorte, enzovoort. Het komt me voor dat ze dat pas sinds kort begrepen hebben, daar bij de Wereldbank."

Hoe moet ontwikkelingshulp er volgens u uitzien?

"Ik denk dat schuldverlichting cruciaal is. De 52 armste landen betalen samen nog steeds elke minuut samen 28.000 dollar schuld af. We hebben veel en veel meer hulp nodig dan door de bijdragen van individuele landen bij elkaar geraapt wordt. De Zuid-Noordtransfer bedraagt nog steeds 200 miljard dollar netto, zodat wij door het Zuiden geholpen worden, in plaats van omgekeerd. Meer nog, het Zuiden wordt in de eerste plaats geholpen door het geld dat zuidelijke migranten in het Noorden naar huis sturen. Landen die de welvaart van hun burgers wel verbeterd hebben, China en India voor een vierde tot een derde van hun bevolking bijvoorbeeld, konden dat maar omdat ze de aanbevelingen van het Muntfonds en de Wereldbank naast zich neerlegden. Maar dan nog, als iedereen in China straks een auto heeft, net zoals iedereen in de VS er een bezit, dan krijgen we natuurlijk nog grotere ecologische problemen."

De leden van de in Het Lugano Rapport beschreven commissie willen graag naar het premoderne tijdperk terug. Is het uit met de Verlichting?

"Bij Bush alleszins. Met de manier waarop hij religie opnieuw centraal stelt. Zijn betoog doet me denken aan de puriteinse revolutie in het zeventiende-eeuwse Engeland...."

Het socialisme wordt door de denkers in uw boek overduidelijk afgeschreven. Maar het liberalisme is net zo goed een product van de Verlichting, en dat is kerngezond, of niet?

"Juist niet. Het neoliberalisme is een aanfluiting van het liberalisme. Ik geloof in het klassieke liberalisme: vrijheid van mening en van geweten, bijvoorbeeld. Ik geloof ook in de markt. De hele discussie draait ook niet om de vraag of we een markt willen of niet, maar om wat er in die markt zit en wat niet. Zitten onderwijs, gezondheidszorg en cultuur in de markt? Neen dus, al vindt de Wereldhandelsorganisatie juist van wel. Nochtans kúnnen we die sectoren publiek houden, aan geld daarvoor ontbreekt het niet. Het volstaat om het eerlijker te verdelen. De Millenniumdoelstellingen zijn een inspanning in de goede richting, dat erken ik, al reiken ze bijlange niet ver genoeg. De hulp door individuele landen neemt toe, zeker, maar niet in voldoende mate."

Het valt op dat u erg kritisch bent voor delen van links. U noemt ze 'blind' of 'naïef'.

"Ik vrees dat dat hoe langer hoe duidelijker geworden is sinds ik Het Lugano Rapport geschreven heb. De sociaal-democraten, zeg maar de officiële socialistische partij in een land als Frankrijk, hebben in mijn ogen simpelweg gecapituleerd. Kijk naar de EU-grondwet. Ze zeggen ons dat iets beters dan wat ons nu voorgesteld is, onrealistisch is. Maar dat opperden ze ook al met het MIA. 'Begin er niet aan, tegen die belangen kunnen jullie toch niet op. Accepteer de grondwet gewoon en wees blij dat er nog een sociale clausule in zit.'

"Welnu, wij hebben dat MIA ondanks alle onheilsprofeten afgeschoten gekregen dankzij een sterke mobilisatie. Ik zie niet in waarom dat ook niet met andere onheilzame projecten zou lukken."

Susan George, Het Lugano Rapport, Lemniscaat, Amsterdam, 2005, 271 pagina's.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234