Woensdag 18/05/2022

De Grote BelastingenquêteDeel 1

De fiscale oase België: waarom 1 op de 3 fiscale fraude het overwegen waard vindt

null Beeld Timon Vader
Beeld Timon Vader

Frauderen om belastingen te ontduiken? Moet kunnen, stelt 32 procent van de ondervraagden in de Grote Belastingenquête van De Morgen. Opvallend is wel dat er meer animo voor bestaat bij jongeren, terwijl ouderen zich terughoudender opstellen.

Dimitri Thijskens

Op restaurant een gedeelte cash betalen zonder btw-bonnetje? 53 procent van de Vlamingen vindt dat het overwegen waard. Nog snel een duur schilderij weghalen in het ouderlijk huis na de dood van vader of moeder om zo erfbelasting te ontduiken? Voor 69 procent vormt dat geen probleem. En registratierechten uitsparen door een stukje van de verkoopprijs van een woning ‘onder tafel’ te betalen? Ook daar heeft 46 procent weinig bezwaar tegen.

Zijn we dan een volkje van foefelaars? “Dat lijkt wel zo. Ergens is het typisch Belgisch”, zegt Silke Goubin, senior onderzoeker aan het HIVA-Onderzoeksinstituut van de KU Leuven. “Op veel vlakken gaan we in ons land altijd nog eens kijken hoe we met de regels kunnen spelen. Maar positief is toch dat het merendeel vindt dat het niet kan.”

Dat blijkt allemaal uit de Grote Belastingenquête, die De Morgen online liet uitvoeren bij duizend Vlamingen. Maar liefst 32 procent van de respondenten vindt het dus te verantwoorden om belastingen te ontduiken – in tegenstelling tot belastingontwijking is dit nochtans illegaal. “Ik moet zeggen dat deze enquête innovatief is, omdat er verder weinig onderzoek naar de bereidheid tot fraude gebeurd is in ons land of de buurlanden”, zegt Goubin. “Het is dus moeilijk om in te schatten of dit louter een Belgisch probleem is.”

Michel Maus, professor fiscaal recht aan de VUB, voorzitter van de vzw Fiscaal Ideaal en wetenschappelijk adviseur van deze enquête, is niet verrast. “Ik moet zeggen dat ik al vrij lang dat aanvoelen heb. Vooral omdat het weerspiegeld wordt in de cijfers van de Oostenrijkse onderzoeker Friedrich Schneider. Hij brengt al jarenlang de zwarte economie in heel Europa in kaart via een complex model. En in die ranglijst staat België met 15 procent zwart geld ten opzichte van het bruto nationaal product op de vijfde plaats, na de Zuid-Europese landen Spanje, Portugal, Griekenland en Italië. Met andere woorden, België is altijd wel een land geweest van foefelaars. Iedereen ziet dat toch ook in zijn directe omgeving. Overal wordt er wel een stukje in het zwart betaald aan aannemers en andere zelfstandigen. Mensen zien dat ook niet echt als fraude, dat aspect mag niet onderschat worden.”

Bovendien heeft de politiek de deur voor die kleinschalige fraude op een kier gezet, merkt Maus op. “Normaal gezien kan de fiscus bij fraude boetes opleggen van 10 tot 200 procent van de ontdoken belastingen. Maar als het over bedragen van minder dan 2.000 euro gaat, zijn er geen boetes voorzien. Meer nog, dat bedrag is niet zolang geleden opgetrokken, het lag eerst op 750 euro. De reden was dat het in al die jaren nooit was geïndexeerd. Zo geef je als overheid het signaal dat kleinschalige fraude wel getolereerd kan worden.”

Ouderen vinden het problematischer

Wat in onze enquête nog in het oog springt, is dat het percentage jongeren dat belastingontduiking wel oké vindt met 42 procent veel hoger ligt dan bij de ouderen (26 procent). “Zij zullen vaak minder goed door hebben wat de gevolgen zijn en kennen de sancties niet die er op fraude staan”, denkt Goubin.

Maus sluit zich daarbij aan, maar hij voegt er nog enkele aspecten aan toe: “Zij hebben misschien net een woninglening afgesloten, waarvoor ze elke maand heel wat geld opzij moeten leggen. Daardoor moeten ze elke cent in twee delen. En bovendien komen zij nog niet zo vaak in contact met de voordelen van ons fiscaal en RSZ-systeem: de verzorgingsstaat. Wie al wat ouder is, krijgt een pensioen en belandt vaker in het ziekenhuis. Zo zie je al snel waarom bepaalde lasten betaald worden.”

Als we peilen naar concrete situaties, merken we opnieuw belangrijke verschillen. Geld verhuizen naar een belastingparadijs vindt slechts 15 procent oké, maar een aannemer deels in het zwart betalen, dat zou ruim 50 procent wel overwegen.

Niet onlogisch, vindt Goubin. “Het zijn dagelijkse dingen, waarbij we minder zien welke structurele problemen dit kan opleveren. Zoals bijvoorbeeld in het zwart een pint bestellen op café of renovatiewerken laten uitvoeren, waarbij een gedeelte niet gefactureerd wordt. Het is dan ook enorm sectorgerelateerd, waarbij de horeca en de bouw in het oog springen. Die lenen zich ertoe om veel in het zwart te doen, ook al is dat de afgelopen jaren al stevig verbeterd. Maar bij de gevolgen van een bouwvakker die niet is ingeschreven, staan we vaak niet stil. Wat als er bijvoorbeeld een arbeidsongeval gebeurt? Dan zijn de financiële gevolgen enorm. En dan spreken we nog niet over een dodelijke afloop.”

Naar verklaringen voor die fraudebereidheid hoeft Goubin het niet zo lang te zoeken. “Ons systeem hoort bij de ingewikkeldste binnen de OESO, waarbij er tal van achterpoortjes openstaan. Er zijn altijd wel uitzonderingen, zeker voor zelfstandigen en vrije beroepen waar tal van kosten kunnen worden afgetrokken. Als je op de internationale rankings kijkt, is België een van de belastingparadijzen.”

Van paradijzen wil Maus niet spreken, wel van fiscale oases. “Landen als België, Nederland, Luxemburg en Ierland hebben bijvoorbeeld allemaal wel een of ander uitzonderingsregime dat belastingontwijking mogelijk maakt. In ons land is dat bijvoorbeeld de meerwaarde op aandelen, die helemaal niet belast wordt. Maar daarmee staan we zeker niet alleen. Dit zou ook internationaal moeten aangepakt worden.”

Kan bijvoorbeeld de bedrijfsbelasting van minimaal 15 procent, die zopas goedgekeurd werd door de G7, een stap in de goede richting zijn? “Zeker, maar hier gaat het enkel over bedrijven die meer dan 700 miljoen euro omzet draaien”, aldus nog Maus. “Dat zijn multinationals, zoals Google, Amazon en Apple. Uit het onderzoek van Schneider blijkt wel dat er steeds minder zwart geld in omloop is, het percentage zakt jaar na jaar. Ook in België, onder andere door het afschaffen van het bankgeheim. Dat zal velen in ieder geval de mogelijkheid ontnemen om nog te sjoemelen.”

Bewondering voor rijken

Naast de eerder technische aspecten van het systeem mag je zeker ook het psychologische niet uit het oog verliezen, vindt psychiater Dirk De Wachter. “Rijke mensen worden vaak bewonderd omwille van hun succes en benijd om hun prestaties. En het zijn vaak ook mensen die heel weinig belastingen betalen. Dat zorgt voor dubbele gevoelens bij de brave, hardwerkende mens, die de helft van zijn loon moet afgeven. Gevoelsmatig heb je ook het idee dat de landen met een grote inkomensongelijkheid vaak meer openstaan voor fraude, terwijl dat anders is in de landen waar die verschillen kleiner zijn. De overheid moet ervoor zorgen dat de belastingen rechtvaardig geïnd worden. Dat zou het draagvlak vergroten en dan zouden de mensen – altijd nog wel tegen hun goesting – hun deel bijdragen.”

Wat zou er nog kunnen gebeuren om ervoor te zorgen dat mensen minder geneigd zijn om fraude te overwegen?

“Eerst en vooral vind ik het preventieve aspect zeer belangrijk”, zegt Maus. “We moeten in de eerste plaats nagaan waarom mensen willen frauderen. Vaak is dat omdat de belastingdruk niet eerlijk verdeeld is, ze raken gefrustreerd. Daarom zou er bij fiscale hervormingen altijd moeten worden teruggekeerd naar de essentie: enerzijds moeten belastingen progressief zijn – de sterkste schouders torsen de zwaarste lasten – en anderzijds moet erop gelet worden dat alle inkomens even zwaar belast worden, of ze nu afkomstig zijn uit vermogen of uit arbeid. Als we kijken naar het Belgische systeem, dan zien we dat beide principes verwaterd zijn door allerlei uitzonderingen. Als je het bord helemaal zou kunnen schoonvegen, zou ik deze principes opnieuw invoeren. Uitzonderingen die een maatschappelijk, ecologisch of sociaal doel dienen, kunnen nog. Maar wat mij betreft, zouden die periodiek – bijvoorbeeld om de vijf jaar – geëvalueerd en al dan niet verlengd worden. Zo wordt erover nagedacht of deze regimes niet ontspoord zijn en het originele doel nog dienen.”

Daarnaast zou er ook op repressief vlak een en ander moeten gebeuren. Op dit ogenblik zit er in België helemaal niemand in de cel die louter voor financiële fraude veroordeeld is. Maus: “Er wordt steeds vaker gewerkt met minnelijke schikkingen. Het is de fiscus zelf die beslist wat er met een dossier gebeurt, hoe groot de fraude ook is. De BBI behandelt ongeveer 1.500 dossiers per jaar, slechts 5 à 6 procent daarvan wordt naar Justitie doorgestuurd. En dat doet een gevoel van wetteloosheid ontstaan.”

Schikkingen met het gerecht

Het Brussels parket sloot in 2019 de grootste schikking ooit met HSBC: 300 miljoen euro, nadat meer dan 3.000 Belgische klanten in het Zwitserse Genève jarenlang miljarden euro’s zwart geld voor de Belgische fiscus verborgen konden houden. In 2013 had het diamantbedrijf Omega Diamonds al een schikking getroffen voor 160 miljoen euro. “Dat soort zaken zorgt voor wantrouwen over de werking van justitie. De minnelijke schikking heeft zeker zijn plaats binnen justitie, maar dan wel binnen een duidelijk en rechtvaardig beleid en dat is er nu niet”, vult Maus aan.

In andere landen is het beleid veel strenger: voetbalbonzen Uli Hoeness in Duitsland en Bernard Tapie in Frankrijk belandden omwille van financieel gesjoemel maanden in de gevangenis. Ook de Verenigde Staten kunnen streng zijn voor witteboordcriminelen: op financieel gesjoemel staan er celstraffen van tientallen jaren.

Maak het strafbeleid transparanter, bepleit Maus. “In Nederland hebben ze een drietrapsraket, het al dan niet doorverwijzen van fiscale zaken gebeurt daar volgens vaste, objectieve criteria. Er wordt bijvoorbeeld rekening gehouden met de hoogte van de ontdoken bedragen en de eventuele recidive. Dan hebben de mensen tenminste het gevoel dat alles eerlijk verloopt, ook voor de rijken.”

Meer dan de helft vindt ons belastingsysteem onrechtvaardig

Het Belgische belastingsysteem wordt door het merendeel van de Vlamingen als onrechtvaardig beschouwd. Belangrijkste reden is de ongelijkheid tussen rijk en arm. En dus niet de belastingdruk op zich. Meer nog, het principe van de progressiviteit wordt door de meesten als positief ervaren.

Dat rijken meer belastingen moeten betalen dan mensen die het financieel moeilijker hebben, vormt de basis van een goed belastingsysteem. En dat zit bij de gemiddelde Vlaming echt wel diepgeworteld. “In een onderzoek van de KU Leuven vroegen wij de mensen om zelf hun belastingpercentages te bepalen”, zegt onderzoekster Silke Goubin. “Daaruit bleek dat bijna iedereen koos voor percentages rond de 15 procent voor de armsten en 40 procent voor de rijksten. Dat stemt goed overeen met de realiteit. Burgers hebben geen problemen met de progressiviteit. Er was helemaal geen verschil tussen de regio’s en de verschillen tussen de politieke partijen waren minimaal.”

De resultaten uit onze enquête bevestigen dit. De belangrijkste redenen waarom de gemiddelde Vlaming het systeem onrechtvaardig vindt, hebben hiermee te maken: rijken betalen te weinig (28 procent), de middenklasse en de arbeiders worden te zwaar belast (25 procent), er is geen eerlijkheid in de belastingen (15 procent) en grote bedrijven betalen te weinig (10 procent). Samen goed voor 68 procent. Zo’n 22 procent vindt de belastingdruk over het algemeen te hoog.

Onder andere dat gevoel van onrechtvaardigheid leidt ook tot wantrouwen in de politiek, dat de afgelopen jaren nog is gegroeid. België is daarmee een van de uitzonderingen in de OESO. “De dienstverlening in ons land staat onder druk en de mensen merken dat”, gaat Goubin verder. “Door de federalisatie van de bevoegdheden en de politieke conflicten tussen de niveaus hebben mensen de perceptie dat ze geen value for money krijgen.”

Maus vermoedt dat het ook te maken heeft met het feit dat de mensen geen goed idee hebben waarvoor hun belastinggeld bestemd is. “De overheid moet veel meer inzetten op voorlichting. Dat kan gaan om heel simpele dingen. Stuur de mensen een paar dagen na hun aangifte een bedankje en steek er een overzicht bij waar hun geld naartoe gaat. Leg hen uit dat de overheid de belastingen kan laten dalen tot bijvoorbeeld 20 procent, maar dat dit wel grote gevolgen heeft. Je zal dan veel meer dingen zelf moeten bekostigen, zoals de school en de unief voor de kinderen en de ziektekosten.”

In Nederland zijn ze veel met dit zogenaamde nudging-verhaal bezig. “Zo hebben ze daar de bewuste beslissing genomen om de belastingbrief voortaan in een lichtblauwe envelop te steken. Onderzoek heeft aangetoond dat dit een minder agressieve kleur is. Het is misschien maar een detail, maar het geeft wel aan dat er daar echt wordt bij stilgestaan. Dat zou ook in België wat beter kunnen.”

Online onderzoek bij 1.000 Vlamingen

De resultaten van de Grote Belastingenquête zijn gebaseerd op een online onderzoek, dat uitgevoerd werd door onderzoeksbureau iVOX in opdracht van DPG Media/De Morgen tussen 21 oktober 2021 en 29 oktober 2021 bij 1.000 Vlamingen representatief op geslacht, leeftijd en diploma. De maximale foutenmarge bij 1.000 Vlamingen bedraagt 3,02 procent.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234