Zondag 05/02/2023

De film van een mislukt leven

In de theatertekst BDE reflecteert Jeroen Brouwers bitter over het voorgeborchte van de dood, 'die korte tijdsspanne voordat het leven uitdooft als een peuk in de asbak'.

Perikelen rond zijn met afbraak bedreigde Zutendaalse woning én een haperende schrijfhand die slechts met een speciaal pennetje nog zijn plicht vervulde. Jeroen Brouwers had veel extra zorgen in 2011. Toch bleef zijn tekstdebiet redelijk ongehavend. Onder de noemer 'Restletsels' waren er de dagboekaantekeningen en toornige polemieken in De Brakke Hond, waarbij vooral het Letterkundig Museum in Den Haag en haar nieuwe directeur Aad Meinderts het moesten ontgelden. Verder veegde hij als vanouds ook met allerlei literaire flapjanussen de vloer aan. En natuurlijk was er in april de verschijning van Bittere bloemen, zijn negende symfonie over dood, ouderdom en liefde, een roman die in stilistisch opzicht weer gensters sloeg en hem al de Literatuurprijs van de Vlaamse Provincies opleverde.

Zonder veel trammelant verscheen onlangs bij uitgeverij en antiquariaat Demian nog een Brouwerstekst, geschreven voor het theatergezelschap Walpurgis, die er een multimediale muziekvoorstelling uit puurde. Maar ook zonder die podiumcontext is BDE (bijnadoodervaring) zelfstandig te savoureren, temeer omdat hij weer naadloos inpasbaar is in die immer uitdijende, grote, resonerende klankkast van Brouwers' oeuvre. De uitgepuurde vormgeving van Jelle Jespers maakt van de 'novelle' bovendien een begerenswaardig boekobject.

BDE (bijnadoodervaring) is een behoorlijk abstracte tekst zonder een echte verhaallijn, die evenwel pertinente kwesties aansnijdt. Brouwers grossiert er opnieuw in vergeefsheid, eenzaamheid en teleurstelling over het voorbijgesuisde leven en contempleert over het voorgeborchte van de dood. "Iedere automobilist is een gezant van de dood", zo constateert de verteller. Wel vaker - denk onder meer aan zijn magnum opus De zondvloed - heeft Brouwers het motief opgevoerd van een chauffeur die de controle over het stuur verliest en in een soort nirwana belandt. Ook hier is dat het geval. Ik-verteller Fred Beaumors (een nogal opzichtige naamkeuze) raakt betrokken in een auto-ongeval en verzeilt in een geestestoestand waarin verhevigd bewustzijn én ontzieling om voorrang strijden. De frontale botsing vindt nét niet plaats, wel manoeuvreert hij zijn auto in de berm. "Wat was dat voor een klaarte in mijn hoofd, die uit mijn ogen sproeide als de dubbele straal uit een lichtfontein? (...) Bijna dood, zo luidt het sprookje, is de ervaring of toestand tussen klinisch sterven van het lichaam en de enige seconden later intredende hersendood." Is het waar, vraagt de verteller zich af, dat de "bijna dode een film te zien krijgt, die zijn voorbije leven in beeld brengt als een epos van Federico Fellini"?

Maar "die film van mijn leven hoef ik niet te zien. Al die onmacht en die ellende, en dat falen." De toon is gezet. De korte tekst hakt erin, Brouwers geeft vrij spel aan het gevoel van totale mislukking dat het hoofdpersonage overvalt. Er flitsen herinneringen voorbij aan zijn jeugdliefde, het 17-jarige gymnasiumvriendinnetje Tecla - de rouw voor haar heeft hij "nooit kunnen afleggen", "me in toenemende mate eenzaam wetend en levenslang angstig en nerveuzig gespannen". En er zijn de twee exen - "ik verwens ze alletwee hartstochtelijk". Maar vooral overheerst bij Beaumors "afkeer van het integrale mensdom", ondanks het feit dat hij "in maatschappelijke zin zonder onherstelbare kleerscheuren" door het leven is gerold. Bitterheid overheerst in BDE, veel wordt slechts even aangeraakt en snakt naar nadere uitwerking in een roman. Wederom goochelt Brouwers met gekende motieven: klaprozen, meeuwen, glasgruis. En er is die zin als een mantra: "Je hebt onnoemelijk veel geluk gehad." Dat meldt een vrouwelijke agente Beaumors wanneer ze zijn autowrak nadert en hem levend aantreft. "Niet dood zijn, ternauwernood ontsnapt aan de zeis", Beaumors twijfelt over dat 'geluk'.

BDE is een bevreemdende, soms koud om het hart slaande tekst, vintage Brouwers, maar tegelijk een subtiele rêverie over de schemerzone van het sterven, gevat in een iets soberder taal dan we van hem gewend zijn.

INFO:
Jeroen Brouwers, BDE (bijnadoodervaring), uitgeverij Demian, Antwerpen, 36p., 12 euro.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234