Vrijdag 10/04/2020

'De fascisten hebben de Tweede Wereldoorlog gewonnen'

Ooit liet hij een vrouw 48 uur op een klomp ijs zitten, maar Gestapoleider Klaus Barbie is vooral verantwoordelijk voor de deportatie van hopen mensen naar de gaskamers van Auschwitz. Kevin Macdonald (zie ook: The Last King of Scotland) maakte een boeiende documentaire over 'de slager van Lyon'.

Door Luc Joris

BRUSSEL l Na de oorlog gebruikten de Amerikanen Barbie niettemin als speciaal agent in de strijd tegen links en het communisme. Later zou hij in Bolivië (onder het pseudoniem van een Joodse rabbijn) dromen van het Vierde Rijk en mee de troepen van generaal Barrientos trainen, die jacht maakten op Che Guevara. Of: de vijand van mijn vijand is mijn beste vriend, waarmee we meteen bij de titel en het provocerende thema van Macdonalds documentaire beland zijn.

Film en politiek: het is de rode draad door de filmografie van Kevin Macdonald. De regisseur switcht van dictator Idi Amin (The Last King of Scotland) over portretten van Hollywoodregisseur Howard Hawks en Eric Campbell (de slechterik uit de stille films van Chaplin), naar het met een Oscar bekroonde One Day in September (een docu over het Palestijnse gijzelingscommando dat actief was tijdens de Olympische Spelen in 1972). En momenteel werkt Macdonald, kleinzoon van de legendarische Britse filmmaker Emeric Pressburger, in Hollywood aan State of Play, een fictiefilm over het onderzoek naar de moord op de maîtresse van een congreslid (met Brad Pitt en Edward Norton in de hoofdrollen).

In Cannes werd dit jaar L'avocat de la terreur voorgesteld, een documentaire van Barbet Schroeder over Jean Vergès, de controversiële linkse advocaat die Barbie verdedigde tijdens zijn proces in Frankrijk (Barbie werd op 73-jarige leeftijd tot levenslang veroordeeld voor misdaden tegen de mensheid). Eigenlijk had Macdonald die film moeten regisseren, maar hij haakte af.

"Vergès is een heel analytisch en ironisch individu", zegt Macdonald. "Ik heb een interview met hem gefilmd, maar ik kon geen manier vinden om in zijn hoofd door te dringen. Ik kon hem niet interessant maken, vooral niet in verband met bepaalde aspecten van zijn leven en het Barbieproces. Hij is daar nog altijd door geobsedeerd en dat proces bezielde me uiteindelijk meer. Ook omdat ik Barbie als onderwerp actueler en relevanter vind."

Er is al een monumentale documentaire over Barbie gemaakt, Hôtel Terminus van Marcel Ophüls. Hebt u daar iets van geleerd?

Kevin Macdonald: "Ophüls focust vooral op de oorlogscarrière van Barbie. Hij is ook een Franse filmmaker en dus is hij vooral geïnteresseerd in wat er in Frankrijk gebeurd is. Zoals het voor die tijd relevantste verhaal over de arrestatie en foltering van verzetsstrijder Jean Moulin. Ik vond dat er ook een alternatieve manier was om naar dit verhaal te kijken, een meer algemeen verhaal over de hypocrisie van regeringen. Er is nu ook veel meer informatie beschikbaar over Barbie dan in 1985, toen Ophüls zijn film maakte. Dat Barbie na de Tweede Wereldoorlog voor de Amerikaanse geheime diens gewerkt heeft, in de strijd tegen het communisme, zat ook in Ophüls' film. Nazi-jager Beate Klarsfeld, de man die hem in Bolivië ontmaskerde, heeft dat voor het eerst gesuggereerd in de jaren zeventig. Het is pas bevestigd in 1983, na een intern onderzoek van de Amerikaanse regering, het Allan A. Ryanrapport. Wat mij interesseerde was de link tussen Barbie en de Amerikanen als onderdeel van een veel grotere puzzel."

Volgens u zou Barbie als adviseur een rol gespeeld hebben in de arrestatie en de dood van Che Guevara.

"Dat is de bedoeling van de film: een alternatieve manier om naar de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog te kijken. Een provocerende ondertitel zou kunnen zijn: 'Hoe de fascisten de oorlog gewonnen hebben', want sommige aspecten van de fascistische ideologie zijn aangepast en door de westerse machten opnieuw gebruikt in hun strijd tegen het communisme. Het materiaal dat ik verzameld heb over Barbies betrokkenheid bij de zogenaamde stay behind armies in Europa, en zijn contacten met de verschillende Boliviaanse regeringen en andere regeringen van Latijns-Amerika, is nieuw. Net als dat lange interview met Joachim Fiebelkorn, een avonturier en neonazihuurling. Hij zat lang in de gevangenis en heeft nooit willen spreken. Fiebelkorn kan je perfect vertellen op welke manier Barbie samengewerkt heeft met de CIA en de verschillende regeringen in Bolivië omdat hij erbij was. Hij werkte ook voor een van de grootste drugskartels, dat van Roberto Suárez. Hij is dus goed op de hoogte van de toenmalige connecties tussen de drugswereld en de neonazi's in Latijns-Amerika."

We kunnen ook stellen dat Barbies hand terug te vinden is in Guantánamo?

"Dat is het punt dat ik maak zonder het te maken. Je kunt inderdaad een lijn trekken van 1945 naar 2007. Het is niet noodzakelijk een rechtstreekse lijn, maar wel een van invloed en ideologie. En zelfs het feit dat dit gebeurt in Cuba en Latijns-Amerika zorgt voor een echogevoel. Dat is de centrale vraag: is het allemaal opgehouden in 1983 toen Barbie uitgezet werd of gaan dit soort zaken verder? Wat met de hypocrisie van regeringen die mensen voor hen laten werken die geen vlekkeloze reputatie hebben en ergens vijanden zijn, maar die ze toch gebruiken omdat er grotere vijanden zijn waartegen ze moeten strijden? Vanmorgen las ik nog een interessant artikel in The New York Times over hoe de Amerikaanse regering de PKK, de Koerdische verzetsbeweging in Noord-Irak, als terroristen veroordeelt. De PPJ, een andere Koerdische vrijheidsbeweging, krijgt dan weer wel Amerikaanse steun omdat ze ook vecht tegen Iran. Dat is voor mij een typisch voorbeeld van exact dezelfde mentaliteit die vandaag nog heerst."

U lijkt soms meer verontwaardigd over het machtsmisbruik en de hypocrisie van de Amerikaanse regering dan over de monstrueuze daden van Barbie.

"Wat de hypocrisie betreft misschien wel. Het is heel controversieel wat ik nu ga zeggen, maar men is tegenwoordig buitenmatig geobsedeerd door de gruwelijkheden van de Tweede Wereldoorlog. Die vonden aan alle kanten plaats en de nazi's waren veruit het ergst van allemaal. Maar zoals Barbie en zijn advocaat Vergès het gezegd hebben, en eigenlijk hebben ze gelijk: sommige nazileiders zijn tijdens het Nürnbergproces tot executie veroordeeld, anderen hebben tien jaar in de gevangenis gezeten en zijn dan vrijgekomen. Daar zaten mensen tussen die orders gegeven hebben om verschrikkelijke dingen uit te voeren. Mij lijkt dat een vreemde morele hypocrisie. Maar veertig en zestig jaar later proberen wij strengere straffen uit te delen dan de mensen die zelf met de nazi's en hun afschuwelijkheden geconfronteerd werden."

Denkt u dat alles nu gezegd is over Barbie? Sommigen beweren dat de Franse geheime dienst enkele kilo's explosieven en nooit publiek gemaakte documenten onderschept heeft toen hij naar Frankrijk gedeporteerd werd.

"Het is moeilijk om alles over Barbie te weten te komen. Er valt ook nog zoveel over hem te vertellen, vooral over zijn leven in Latijns-Amerika en de enorme wapendeals die met militaire dictaturen afgesloten werden. Ik heb in Bolivië een verbazingwekkend document gekregen. Het probleem is dat je nooit zeker bent van wat er in staat. Zelfs al gaat het om officiële regeringsdocumenten, het kan altijd het werk zijn van individuele groepen met een eigen agenda. Zwarte propaganda dus. Het is moeilijk om feiten van fictie te onderscheiden, maar dat maakt Barbies verhaal ook zo boeiend. Het is bijna een roman van John le Carré en veel extremer dan je het zelf zou kunnen bedenken."

Sommige aspecten van de fascistische ideologie zijn aangepast en door de westerse machten opnieuw gebruikt in hun strijd tegen het communisme

Klaus Barbie: het leven van een flamboyante slager

Beeld je een flamboyante nazi in met het postuur van een filmster die theatraal met zijn rijzweep tegen zijn leren laarzen slaat. Ondertussen vallen zijn slachtoffers in zwijm als gevolg van brutale folteringen. Dat was Klaus Barbie, een vat vol ironie, ten voeten uit.

Als kind is Barbie lid van de Hitlerjeugd en in 1935 (hij is er dan 22) sluit hij zich aan bij een speciale tak van de SS. Tijdens de oorlog wordt hij chef van de Gestapo in Lyon. Van daaruit organiseert hij de deportatie van 842 mensen, vooral Joden, naar de concentratiekampen. Twee misdaden springen eruit: de arrestatie en de dood van Jean Moulin, de stichter van de Conseil National de la Résistance, en de arrestatie en deportatie van 44 Joodse kinderen uit een weeshuis in Izieu. Voor al deze feiten zal Barbie in 1987 door het Franse gerecht tot levenslang veroordeeld worden.

Maar even terug naar vlak na de oorlog, wanneer gewezen SS-Hauptsturmführer Barbie door de Amerikaanse veiligheidsdiensten gebruikt wordt in de strijd tegen het communisme. De CIA stelt niet alleen Barbies harde en efficiënte verhoortechnieken op prijs, hij beschikt ook over een uitgebreid netwerk van informanten.

In 1951 vlucht Barbie onder het pseudoniem Klaus Altmann met de hulp van de Kroatische priester Dragonovic en het Vaticaan naar Bolivië. Als militair raadgever van de CIA en organisator van speciale operaties werkt hij voor rekening van de opeenvolgende dictatoriale regimes van René Barrientos en Luis Garcia Meza.

Het zijn de door Barbies methodes gevormde troepen van generaal Barrientos die in 1967 Che Guevara executeren. Onder de dekmantel van zijn maritiem bedrijf Transmaritima Boliviana (Bolivië heeft geen toegang tot de zee) zet Barbie ook een wapenhandel op voor extreem rechtse militairen.

Na zijn uitzetting in 1983 en het aansluitende proces sterft hij in 1991 in de gevangenis van Lyon. (LJ)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234