Donderdag 21/01/2021

Literatuur

De farce van de verdwenen schrijver

De Franse schrijver Boris Vian, 'vriend' van de zogenaamde Jean Sagan.Beeld AFP

Met veel bombarie kondigden uitgeverij Houtekiet en de Vlaamse thrillerauteur Bavo Dhooge onlangs dé literaire vondst van het jaar aan: een vergeten meesterwerk van de onbekende Franse schrijver Jean Sagan. De 'vertaling' van de hand van Dhooge ligt nu in de winkel. Toen De Morgen bewijzen vroeg van het bestaan van de mysterieuze schrijver, spatte de zeepbel uiteen.

Sinds Stoner van John Williams onverwacht de lezersharten stal en uitgeverij Lebowski weer op rozen zette, is het boekenvak in de ban van een goudkoorts. Iedereen ziet brood in zijn hoogstpersoonlijke 'miraculeuze herontdekking'. Geen week gaat voorbij of er verschijnt weer een 'van onder het stof gehaald meesterwerk'.

We reppen ons naar de boekhandel. En komen weer thuis, de armen vol met obscure Oezbeken, ondergesneeuwde Amerikanen, vergeten Tsjechen, cultauteurs uit Rusland of weggedeemsterde Ieren. Om ons vervolgens voor het hoofd te slaan: ach, waarom kenden we al deze halve genieën toch niet eerder?

Ditmaal is het de beurt aan uitgeverij Houtekiet om de loftrompet te blazen over een nobele onbekende Franse auteur. De productieve en veelbekroonde thrillerschrijver Bavo Dhooge steekt hoogstpersoonlijk zijn hand in het vuur voor Jean Sagan, een in de Seine gesukkelde clochard die ook een stukje kon schrijven.

Les Editions du Scorpion gaf de hard-boiled romans van Boris Vian uit.Beeld Roger-Viollet
Auteur Bavo Dhooge.Beeld Jules August

Drank en seks

Dhooge stuitte op het manuscript in Parijs. Hij liet zijn befaamde thrillerreeksen even voor wat ze waren en vertaalde uit puur enthousiasme Samen zullen we slapen voor het sterven. Uit de envelop van de uitgever valt een merkwaardige hard-boiled roman, geafficheerd als een 'snelle, felle western vol geweld en seks'. Een roman noir uit de entourage van Boris Vian, eind jaren vijftig goed voor 'een gigantisch succes', met zelfs 'meer dan honderdduizend stuks over de toonbank'. Deze parodie op het Nieuwe Testament is behoorlijk blasfemisch en brengt Jezus, 'Jay van Nazareth', in bekoring voor de tot wulpse prostituee verpopte Maria Magdalena (zie kader). Het weekblad Knack ging helemaal mee in het verhaal. Volgens Frank Hellemans beleefde het boek destijds 'een schandaalsucces'.

Maar hoe kwam Dhooge dit eigenaardige manuscript op het spoor? En wie is die in nevelen gehulde Jean Sagan? De figuur laat geen teken na in de literatuurgeschiedenis. In geen enkele literaire encyclopedie is hij bedeeld met een lemma en ook Wikipedia doet er het zwijgen toe. Sterf- en geboortedatum? Onbekend. Of was hij soms een broer van Françoise Sagan?

"Ik kreeg hem een vijftal jaar geleden in de gaten via mijn fascinatie voor de Franse schrijver Boris Vian, ooit de held van Saint-Germain-des-Prés", zegt Bavo Dhooge. "Ik trok toen regelmatig naar Parijs en bezocht er ook Vians voormalige woning vlak bij de Moulin Rouge, die wordt beheerd door een stichting. Na een gesprek met beheerder Nicole Bertholt kwam ik in contact met de kleinzoon van een oude vriend van Vian. Die had nog gewerkt voor de kleine uitgever Editions Eclairs, waar blijkbaar het fameuze manuscript van Jean Sagan in 1958 was verschenen."

Sagan was volgens Dhooge "een man met een woelig leven, waarover weinig bekend is": "Hij was een aan drank en seks verslaafde clochard, die drie weken voor de publicatie van zijn roman stierf: zijn lichaam is in de Seine aangetroffen. Een ongeluk of zelfmoord? Dat weet niemand." Volgens Dhooge heeft Sagan de tekst destijds ook aangeboden bij Les Editions du Scorpion, waar ook de absurde hard-boiled romans van Boris Vian onder de schuilnaam Vernon Sullivan verschenen. "Maar daar zijn ze geweigerd. Sagan is door zijn voortijdige dood niet meer op die trein kunnen springen. Hij was natuurlijk geen Charles Bukowski of Henry Miller."

Dhooge kreeg het manuscript van Sagan wél onder ogen: "Het was in feite een slordige verzameling notities. Het is ook een atypisch boek voor een Franse auteur, zeker door die Amerikaanse kortaangebonden snelle stijl, in contrast met die Franse zwierigheid." Maar viel er dan wel een vertaling uit te puren uit al die losse stukken? "Ik heb alles mogen kopiëren", zegt Dhooge. "En door dat eenvoudige, strakke taalgebruik viel dat allemaal best mee."

Mysterie opgelost? Niet meteen. Eigenaardig genoeg bevat de vertaalde Houtekiet-editie van Samen zullen we slapen voor het sterven geen enkele informatie over de oorspronkelijke titel van de roman. Een bewuste vergetelheid van de uitgever om een mistgordijn op te trekken? "Ik merkte dat ook pas na de verschijning", speelt Dhooge de vermoorde onschuld. "De titel luidde eerst On dormira ensemble avant de mourir maar die is later - na de derde druk - gewijzigd in On couchera ensemble avant de mourir. Om het wat pittiger te maken."

Maar ook die gegevens brengen ons geen stap dichter bij Sagan. In geen enkele antiquarendatabank is de titel terug te vinden, laat staan dat de geheimzinnige uitgeverij Editions Eclairs nog te lokaliseren valt. En in de toonaangevende biografie van Philippe Boggio over Boris Vian is de naam Jean Sagan geheel afwezig. "Dat zag ik ook," zegt Dhooge, "maar Vian had een roerig bestaan en veel gelegenheidsvrienden. Dat hoeft niets te betekenen."

Jean Sagan zou een clochard geweest zijn, die verdronk in de Seine.Beeld © ROGER VIOLLET

Maskerades

Een foto van Sagan dan maar? Onbeschikbaar. En dat voor een auteur die postuum toch enige naam verworven zou hebben. Dhooge geeft geen krimp. "Vergeet niet dat Sagan na zijn dood slechts eenmalig succes had, je weet hoe snel roem wegdeemstert." Hooguit hoor ik zijn stem trillen. "Ik heb al eerder geheel vergeten figuren opgedolven", slalomt hij naast een antwoord. "Vier jaar geleden publiceerde ik De schaduw van de koning, over de Duitse kolonel Werner Kiewitz, de vergeten laatste bewaker van Leopold III. Ik heb altijd een fascinatie voor mensen die tussen de plooien vallen."

Dhooge klinkt wat verstoord. Liever wil hij nog iets kwijt over het boek zelf. "Deze roman is vooral een pleidooi voor het leven in het hier en nu. Volgens het geloof en het Nieuwe Testament is de wereld van vandaag een voorbereiding op de wereld van morgen. Maar de rebelse Jezus gelooft daar niet meer in. Hij wil nu een vrouw hebben, niet in het hiernamaals."

Of de roman bij sommigen niet in het verkeerde keelgat zal schieten? "We hebben al zo veel gehad op het gebied van seks, geweld en religie. Ik kan me niet voorstellen dat er - behalve een pater of een pilaarbijter - nog iemand aanstoot aan zal nemen."

Ik vraag Dhooge of hij me foto's kan sturen van het door hem gekopieerde manuscript van Sagan. Hij belooft het me stellig. Maar in mijn mailbox blijft het maandag opmerkelijk stil. Wat nog meer voedsel geeft aan de these dat Dhooge Sagan zelf in het leven riep. Zeker omdat het boek ook knipoogt naar het apocriefe Bijbelverhaal De laatste verzoeking van Christus van Nicos Kazantzakis (1955, met een veel aardsere Jezus) én naar Dan Brown, die in De Da Vinci Code ook een nieuwe these over Maria Magdalena lanceerde.

Treedt Dhooge met Samen zullen we slapen voor het sterven in het voetspoor van de schrijver-gevangene Emmanuel Lipp en zijn Chinchilla Song (2006)? Dat bleek uiteindelijk een werkstuk van Oscar van den Boogaard en Steven Vanwatermeulen. Zeker ook omdat Dhooge dol is op maskerades én het verzinnen van 'fictieve schrijvers'. Wie grasduint in zijn oeuvre stuit er bijvoorbeeld op De sciencefictionschrijver (2012). Het boek verscheen aanvankelijk onder de schuilnaam Harold S. Karstens. Dhooge voert er de Amsterdamse thrillerauteur Ben David ten tonele, die bezeten is van de sciencefictionschrijver Harry Stephen Keeler, 'de slechtste schrijver ter wereld'. Fictie, waan en werkelijkheid lopen door elkaar heen en David krijgt uiteindelijk de opdracht Keelers onuitgegeven mysterieuze roman Spion van Mars te zoeken. In Parijs, waar anders?

De schrijfster Françoise Sagan: leverde zij de naam?Beeld © ISOPRESS/UNIVERSAL PHOTO

Ontsnappingspoging

Dinsdagmiddag stuurt Dhooge me dan toch een bericht. "Zoals je gemerkt hebt, heb ik niet meer de kans gehad om enig 'bewijsmateriaal' omtrent Jean Sagan te vergaren: geen foto, geen origineel manuscript. Het spreekt voor zich dat ik dit wel graag had aangeleverd. Maar het is er niet, om redenen die je wellicht ook al kent", klinkt het deemoedig.

Dhooge geeft toe dat hij Jean Sagan zelf heeft gecreëerd, als ode aan Boris Vian en zijn alter ego Vernon Sullivan. En hij verklaart zijn redenen: "De (Vlaamse) literatuur denkt, mijns inziens, soms nog altijd te veel in hokjes, vandaar deze 'ontsnappingspoging' naar andere oorden. Een schrijver, zo vind ik althans, moet als een kameleon af en toe eens van kleur durven te veranderen. Zeker in deze dubieuze tijden waar het boek het niet goed doet." Maar "helaas voor ons kregen we te maken met een gedreven journalist/recensent met een uitmuntende kennis van de Franstalige literatuur".

Een vergeten schrijver opdiepen, allemaal goed en wel. Vraag is of je de literatuur een dienst bewijst met deze inderhaast opgezette constructie om gewoon méér boeken te verkopen. En of je niet gewoon de lezer belazert. Uitgever Stefan Werbrouck reageert laconiek wanneer we hem confronteren met de bekentenis van de schrijver. "Het idee is afkomstig van Bavo Dhooge zelf. Het is zeker niet de eerste keer in de literatuurgeschiedenis dat er een fictieve auteur wordt opgevoerd. Je moet dit gewoon zien in een traditie van mystificaties." Hier gaat het echter niet om een fictief auteur, maar om een zogenaamde vertaling van een zogenaamd meesterwerk dat nooit bestaan heeft. Hoever kun je als uitgeverij en als schrijver gaan in dit soort misleiding?

"Bestaat de kans dat de figuur van Jean Sagan in het artikel van De Morgen alsnog half in leven wordt gehouden (bijvoorbeeld een zweem van twijfel, met tussen de regels door wel een duidelijke en correcte mening van jouzelf?)", vraagt Dhooge zich in zijn laatste mail nog af.

Nee, wat De Morgen betreft is Jean Sagan morsdood.

Sinds het succes van de roman Stoner lijkt elke uitgeverij wel op zoek naar een 'miraculeuze ontdekking'.Beeld RV

Wie is Bavo Dhooge?

- Geboren in 1973 in Gent.

- Studeerde film.

- Schreef zijn eerste roman in 2001. Legt sindsdien een duizelingwekkende productie aan de dag, met een 90-tal boeken in veertien jaar.

- In het najaar van 2014 werd Dhooges roman Styx op de Amerikaanse markt uitgebracht door uitgeverij Simon& Schuster.

- Veelvuldig bekroond als misdaadauteur.

- De titels van Dhooges boeken beginnen allemaal met de letter s.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234