Maandag 14/06/2021

AchtergrondKunst en muziek

De fanfare is erfgoed, maar wel springlevend

De Leiezonen uit Desselgem. Beeld Tim Dirven
De Leiezonen uit Desselgem.Beeld Tim Dirven

Tussen regisseurs Adil El Arbi en Bilall Fallah pronkte gisteravond een opmerkelijke winnaar op de Vlaamse Ultimas: de fanfarecultuur. Bestaat die dan nog?

“Het is begonnen als een parodie, we lachten eigenlijk een beetje met het oubollige imago van de fanfare”, zegt Thomas Van Gelder (38), saxofonist bij de zeskoppige fanfare van Die Verdammte Spielerei. Vijftien jaar later schuimen ze nog steeds festivals en volksfeesten af in Vlaanderen en Nederland, als graag geziene gasten die het ene moment een koraal van Bach en het andere een nummer van The Van Jets uit hun hoed toeveren. “Het blijft me ergens wel verbazen dat de mensen ons blijven vragen. Op den duur denk je dat ze het overal al weleens gezien hebben”, lacht Van Gelder.

“De fanfare is dan ook springlevend erfgoed”, zegt Jan Matthys, algemeen directeur van de Vlaamse amateurmuziekorganisatie Vlamo, met grote stelligheid. Zo voelt het niet echt. Het woord fanfare smaakt naar Toon Hermans, die in 1967 zong: ‘Djing bom, daar heb je de fanfare. Zo iets gezelligs, zo iets goeds.’ Je ziet de bonte stoet aan koper- en slagwerk zo voorbijlopen, het denderende deuntje geeft een ‘Land van Maas en Waal’-gevoel. Het is een warm dekentje dat helemaal bestoft is geraakt, een reliek uit vervlogen tijden.

Toch stond het er gisteravond, tussen hippe namen als Adil El Arbi of Fikry El Azzouzi: ‘de fanfarecultuur’. Als winnaar van een Ultima voor Immaterieel Cultureel Erfgoed. Uit de motivatietekst: ‘Het is een instrument tot sociale inclusie, waarbij pakweg de notaris samenspeelt met de lokale ambtenaar of de fabrieksarbeider.’

De winnaars van de Ultimas 2020

Algemene culturele verdienste: Philippe Herreweghe

Amateurkunsten: Moving Ground

Architectuur: André Loeckx

Beeldende kunst: Luk Lambrecht

Circus: Bauke Lievens

Cultureel ondernemerschap: MOOOV

Film: Adil El Arbi en Bilall Fallah

Immaterieel cultureel erfgoed: de fanfarecultuur

Letteren: Fikry El Azzouzi

Muziek: Romina Lischka

Podiumkunsten: State of the Arts

Sociaal-cultureel volwassenenwerk: Enchanté vzw

Maar ook: ‘Fanfares zijn iets typisch van bij ons’. De bezetting is als volgt: koperblazers, saxofoons en slagwerk. “Eigenlijk moet je zo’n 170 jaar teruggaan om dat ten volle te begrijpen”, zegt Matthys. Dan komt onze landgenoot Adolphe Sax op de bühne met de saxofoon en de familie van de saxhoorns, waar onder meer de bugel en de bariton toe behoren.

In de tweede helft van de 19de eeuw zorgt dat voor een bloeiperiode van nieuwe orkestvormen. In de Angelsaksische wereld floreert de brassband en in Frankrijk houdt men de harmonie boven het doopvont. Die zullen later de wereld veroveren, terwijl de fanfare de Lage Landen zal innemen en nooit echt zal verlaten.

De instrumenten van Sax zijn niet voor niets de centrale elementen. “Die koperen instrumenten waren een stuk betaalbaarder, en Vlaanderen was in die bloeiperiode een arme regio”, aldus Matthys. Elk dorp en elke zuil binnen dat dorp wilde een eigen fanfare, die voor elke gelegenheid werd opgetrommeld om over de straten te marcheren. “Ze waren bijna een soort marketingmateriaal, en in die tijd de enige manier voor mensen om met muziek in contact te komen.”

Pukkelpop

De zuilen zijn vandaag verzonken, en muziek is in het Spotify-tijdperk op elk moment in elk uithoekje te beluisteren. Sterft de fanfare dan ook een stille dood? “Eigenlijk is het imago van de fanfare de laatste tien jaar wat opgeschroefd”, zegt Diederik De Roeck (54), dirigent van twee Vlaamse topfanfares: De Leiezonen uit Desselgem en Volksopbeuring Massemen. “De fanfare van honger en dorst (zoals Jan De Wilde zingt, MIM) ligt al een tijdje achter ons.”

De Leiezonen luisteren nog steeds de lokale 11 november-viering op in hun traditionele marspak, maar evengoed spelen ze op concoursen of gaan ze samenwerkingen aan met NTGent of Les ballets C de la B. “Het liefst spelen we originele composities voor fanfare-orkesten, maar we voeren ook swingnummers, klassieke ouvertures of filmmuziek uit.” Als de fanfare zich vanaf 9 juni weer op gang kan trekken, staat de muziek ‘How to train your dragon’ op het programma. Twee jaar geleden lieten De Leiezonen zelfs een eigen compositie maken, in het kader van de samenwerking Fanfarissimo.

Er ligt een professioneel laagje op de hoempapa, die helemaal is afgestoft. Denk maar aan Mauro, die enkele jaren geleden op Pukkelpop een show speelde met De Kempenzonen. Dat geeft de fanfare een nodig zetje in de rug, zegt Matthys. “Vijftig jaar geleden was het toch vooral een bastion van grijze mannen. Nu is er een duidelijke verjonging en vervrouwelijking te zien.”

Binnen de 304 fanfares die Vlaanderen vandaag rijk is, is ongeveer een derde van de leden jonger dan 26. “Onze jongste muzikant is dertien jaar, de oudste is er ruim zestig”, vertelt De Roeck.

“Voor veel mensen is het een authentieke manier van muziek beleven”, zegt Matthys. Toch lijkt net dat authentieke door de jaren heen wat aangetast. Heel wat fanfares laten de marsoptredens voor wat ze zijn, en spelen enkel nog in de zaal. “Het volkse is een beetje verdwenen”, zegt ook Thomas Van Gelder. “De fanfare die door de stad trekt, is nochtans iets wervelends. Ik merk het als we door de winkelstraat lopen. Iedereen kijkt op, en wordt gedwongen om even stil te staan bij iets dat niet zo alledaags is. De fanfare werkt vertragend. En dan volgt de uitgelaten sfeer.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234