Woensdag 24/07/2019

De Eva van rijksmaarschalk Göring

'Het zou al te zeer voor de hand liggen als ik Rubens of een tijdgenoot had gekozen', zegt Rubensspecialist Nico Van Hout. 'De Evavan Lucas Cranach is niet alleen een goed werk, er hangt ook een bijzonder verhaal aan vast: het komt uit de collectie van nazikopstuk Göring.'

'Door de band is er weinig aandacht voor oude Duitse kunst", aldus Nico Van Hout. "De Belgische musea bezitten niet veel: er is wat Cranach, maar geen Dürer en Holbein. Alleen al daarom heb ik de Evavan Cranach gekozen."

Lucas Cranach werd in 1472 in Kronach (Beieren) geboren. Vanaf 1505 werkte hij in Wittenberg als hofschilder van de Saksische keurvorsten. Hij overleed in 1553 in Weimar. "Een maand geleden was ik in Weimar", zegt Nico Van Hout. "Ik moest er het conditierapport opstellen van een bruikleen uit het KMSKA, een schilderij van Henry van de Velde. In het Schlossmuseum van Weimar bevindt zich een Cranach-galerij. Maar er rijzen nogal wat vragen rond de schilder en de eigenhandigheid van zijn werk: hij was in zijn tijd bijzonder populair en had een groot atelier, dat wisselende kwaliteit voortbracht. Daarna ging ook zijn zoon aan het schilderen: die maakte nagenoeg perfecte kopieën van het werk van zijn vader. Maar na mijn bezoek aan Weimar ben ik wel tot de conclusie gekomen dat het Koninklijk Museum zeker geen slechte Cranach bezit.

"Dan is er de herkomst van het werk. In dit geval gaat het zelfs om een beruchte provenance: het schilderij is afkomstig uit de collectie van Hermann Göring, nazikopstuk en rijksmaarschalk onder Adolf Hitler. Göring had zo'n 65 kilometer buiten Berlijn een enorme villa, Carinhall, laten optrekken. Op de tweede verdieping van dat complex wilde hij zijn kunstcollectie onderbrengen. Hij had zelfs het megalomane plan opgevat om er een kunstgalerie te laten bijbouwen van zo'n 300 meter lang. Dat is uiteindelijk nooit gebeurd, maar aan het eind van de oorlog bezat hij wel 1375 schilderijen, waaronder vijf Pieter Bruegels, zes Rembrandts, acht Van Goghs, tien Van Dycks, negentien Matisses en tweeëntwintig Renoirs."

Cranach was evenwel zijn lievelingskunstenaar. Volgens de databank 'Kunstsammlung Hermann Göring' bezat hij 51 werken van die kunstenaar. "Opvallend was de bijna obsessionele voorkeur van Göring voor naakten, en dan vooral voor sterke, naakte vrouwen", vervolgt Nico Van Hout. "Vaak gaat het om mythologische figuren zoals Judith, sterke vrouwen uit het Oude Testament. Hij hield dus van geweld en voluptueuze dames."

Villa opblazen

Göring bouwde zijn kunstcollectie gestaag uit, onder meer met kunstbezit van Joodse families, dat door de nazi's geconfisqueerd werd. "Maar Göring was zo'n jodenhater dat hij dergelijke verbeurdverklaarde werken en de werken van de zogeheten ontaarde kunstenaars - impressionisten en modernisten - verkocht of ruilde voor Duitse kunst, meestal uit Zwitserse collecties. Vaak gebeurde dat via kunsthandel Fischer in Luzern."

In de kunstcollectie van Göring zaten voorts ook wandtapijten en zelfs een altaarstuk, een schenking van de Italiaanse dictator Mussolini.

"Als de Russen richting Duitsland oprukken, laat Göring een groot deel van zijn kunstcollectie in speciale treinen laden. Januari 1945 rijden die naar Berchtesgaden, waar het buitenverblijf van Hitler was, en worden er in vochtige tunnels geparkeerd. Om te voorkomen dat Carinhall in handen van de Russische troepen zou vallen, liet Göring het complex eind april 1945 opblazen."

In het boek Die Kunstsammlung des Reichsmarschalls Hermann Göringvan Günther Haase staat een foto met het moment waarop Amerikaanse soldaten eind mei 1945 een serie schilderijen in de buurt van Berchtesgaden aantreffen, waaronder Evavan Cranach. Maar hoe is het paneel uiteindelijk in Antwerpen terechtgekomen?

"Na de Tweede Wereldoorlog zijn door de Dienst Economische Recuperatie een aantal schilderijen overgedragen aan België als compensatie voor de door Duitsland aangerichte oorlogsschade. De directeurs van de Koninklijke Musea van Brussel en Antwerpen mochten, elk om beurten, een werk kiezen. Zo kwam het paneel in 1951 in de collectie van het KMSKA terecht."

Eva is een vaak terugkerend thema bij Cranach, aldus Nico Van Hout. "Hij was een goede vriend van de protestantse theoloog Luther, die hij trouwens vaak heeft geschilderd. In de Lutheraanse opvattingen zit het zondebesef stevig ingebakken en dat is de reden voor de veelvuldige uitbeelding van Adam, Eva en de zondeval."

Japanse esthetiek

"We weten niet of er een pendant van dit werk bestaat, maar het zou niet onlogisch zijn dat er ook een schilderij van Adam is. Het schilderij is niet groot - 86 bij 65 centimeter -, vermoedelijk gaat het dan ook niet om een opdrachtwerk maar was het rechtstreeks voor de markt bedoeld. De lijst die eromheen zit, is volgens mij een ingeving van Göring zelf.

"Persoonlijk hou ik van de bijna Japanse esthetiek van het werk: de scherpe aflijning en de vereenvoudigde vormen. Het schoonheidsideaal van Cranach vinden we terug in de amandelvormige ogen. Als je goed kijkt, zie je twee oplichtende venstertjes in de ogen van Eva: dat heeft Cranach van de Vlaamse primitieven geleerd."

Er is een eenvoudige verklaring waarom dit mooie schilderij momenteel in het depot van het KMSKA in de Antwerpse haven hangt. "Het KMSKA is dicht tot 2018. In het Rockoxhuis wordt nu een mooie selectie van oude meesters getoond, onder wie Memling, Rubens en Da Messina. Vlaamse en Italiaanse kunstenaars, geen Duitse", zegt Van Hout. Maar hij maakt zich sterk dat in het nieuwe KMSKA de Cranach zeker zijn plaats krijgt.

Wie is Nico Van Hout?

lgeboren in 1967

l1994-'98: wetenschappelijk medewerker aan Rubenianum Antwerpen

lsinds 2000 conservator oude meesters in Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen KMSKA

l2005: doctoraat KU Leuven over de 'doodverf' in het werk van P.P. Rubens

lcurator van tentoonstellingen: o.a. Rubens en de grafiek(Québec, KMSKA 2004-'05), De mooiste diptieken (KMSKA, 2007) en Het Gulden Cabinet(Rockoxhuis, 2013-'16). Bereidt een tentoon- stelling voor over de artistieke erfenis van Rubens voor Bozar en Royal Academy, Londen 2014-'15.

lauteur van o.m. Rubens doorgelicht(2010) en Het onvoltooide schilderij (2012).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden