Zaterdag 03/12/2022

AchtergrondDroogte

De Europese rivieren zijn nog nooit zo droog geweest, en dat blijft niet zonder gevolgen

Een toeristenboot ligt vast in de drooggevallen bedding van de Doubs, die normaal tussen Frankrijk en Zwitserland stroomt. Beeld Reuters
Een toeristenboot ligt vast in de drooggevallen bedding van de Doubs, die normaal tussen Frankrijk en Zwitserland stroomt.Beeld Reuters

De Europese waterwegen zijn droger dan ooit deze zomer. Daardoor dreigt een vicieuze cirkel, want in de strijd tegen klimaatverandering is water onmisbaar. Rivieren zijn de aderen van het continent, dus als de wateromloop stilvalt, zijn de effecten overal merkbaar.

Nick de Jager

Waar doen de problemen met laagwater zich voor?

Nabij Koblenz is de Rijn dit weekend onbevaarbaar, omdat het waterpeil lager is dan 40 centimeter. Voor het eerst is de bron van de Britse Theems uitgedroogd. Door de lage stand van de Donau moesten toeristen op een bootcruise het vliegtuig nemen om van Duitsland naar Roemenië te reizen. En in de opgedroogde rivierbedding van de Italiaanse Po kwam een nooit eerder opgemerkte bom uit de Tweede Wereldoorlog aan de oppervlakte. Drieduizend mensen werden geëvacueerd, terwijl militaire experts de bom tot ontploffing brachten.

Dat de droogte zo extreem en zo wijdverspreid is over het continent, heeft hydroloog Niko Wanders (Universiteit van Utrecht) zelf niet eerder gezien. ‘Het is uitzonderlijk omdat het allemaal tegelijkertijd komt. En het is pas augustus. Normaal gesproken worden de laagste waterstanden pas in september en oktober bereikt.’

. Beeld .
.Beeld .

Welke gevolgen heeft dat?

Europa’s rivieren zijn de aderen van het continent. Dus als de wateromloop stilvalt, zijn de effecten overal merkbaar.

Allereerst in de natuur. Minder water in de rivier betekent minder water in de omliggende grond. Dat heeft bij de zeer geplaagde Povlakte in Italië al gevolgen voor het drinkwatergebruik en de landbouw, maar zeker ook voor de flora en fauna. Volgens Wanders vindt op sommige plekken in Zuid-Europa ‘in stilte een ecologische ramp’ plaats. Maar ook in België of Nederland liggen sommige sloten droog, waardoor voornamelijk planten het moeilijk hebben.

Daarnaast zijn er ook financiële gevolgen. De Rijn is een cruciale waterweg voor de Duitse economie, de grootste van Europa. Als vaarbeperkingen in de zomer een voorbode zijn voor de toekomst, dan is dat slecht nieuws voor de klimaatplannen van de Europese Commissie. In de Green Deal staat dat de scheepvaart vóór 2030 met 25 procent moet groeien om de luchtvaart te ontlasten. ‘Maar misschien gaat de Rijn niet altijd meer doen wat de Europese Commissie wil’, zegt hoogleraar internationale economie Sweder van Wijnbergen (Universiteit van Amsterdam). Ironisch genoeg kan de klimaatverandering de strijd tegen de klimaatverandering in de weg komen te staan.

Dan is de geopolitieke actualiteit Europa ook nog eens enorm slecht gezind. De kerncentrales, die vaak aan de oever van een rivier staan, zijn van cruciaal belang om het continent door het energieconflict met Rusland te loodsen. Maar door de hoge watertemperaturen kunnen de centrales in bijvoorbeeld Frankrijk hun reactoren niet afkoelen. De Franse uitbater EDF schroefde dit weekend de stoomproductie op drie plekken terug. Ook bij grootexporteur Noorwegen, dat veel met waterkrachtcentrales werkt, dreigt door de lage waterstand de hoeveelheid opgewekte energie terug te lopen.

Duitsland staat voor het grootste probleem, meent hoogleraar Van Wijnbergen. Zonder Russisch gas is het land afhankelijk van kolen. Zeker nu hebben de Duitsers hun rivieren hard nodig om een deel van de benodigde hoeveelheid te importeren. Door het lage waterpeil in de Rijn konden Duitse kolenschepen afgelopen week slechts met halve ladingen varen. ‘Als dit probleem zich lang blijft voordoen, heeft het land een energieprobleem’, voorspelt Van Wijnbergen.

Schip op de Waal kan slechts eenderde van de lading meenemen, omdat het anders door de lage waterstand op de bodem zou vastlopen. Beeld Reuters
Schip op de Waal kan slechts eenderde van de lading meenemen, omdat het anders door de lage waterstand op de bodem zou vastlopen.Beeld Reuters

Wat is de oorzaak van het lage rivierpeil?

Ook een paar keer neerslag in de Alpen zal de Europese rivieren niet direct vullen. De weg van regendruppel tot rivierwater verloopt via meerdere transformaties in de grond, zoals bodemvocht en grondwater. De rivier zelf is een mix tussen neerslag- en smeltwater. Waarbij, om het nog lastiger te maken, de afname van de hoeveelheid sneeuw in de bergen ook weer leidt tot minder regenval die zich tot ijs kan omvormen, en dus tot minder smeltwater in de zomer.

Gaan we dit vaker meemaken?

Verschillende metingen in de grond leveren een berekening op waarmee een hydroloog het waterpeil in de toekomst kan schatten. Deze zomer blijkt nog extremer dan Wanders’ modellen voorspelden. Het goede nieuws: het is dus voorbarig om dit jaar tot het nieuwe normaal te bombarderen. Het slechte nieuws: dit soort extremen lijken we vaker te gaan zien, met minder tijd ertussenin dan we vroeger gewend waren.

Hoe gaan we onszelf wapenen tegen dit soort waterpeilen?

Twee vraagstukken worden volgens Wanders nog belangrijker in de toekomst: hoeveel water hebben we nodig, en waar slaan we ons water op? Vooral bij het tweede ligt een rol voor de politiek. Op dit moment is het rivierbeleid in veel Europese landen vooral gericht op het voorkomen van overstromingen. Dat moet op den duur veranderen, zegt de hydroloog. Landen zullen in de regenseizoenen bewust weilanden moeten laten overstromen, zodat in de zomer meer water lokaal aanwezig is.

Dat oogt als een risicovolle aanpak: klimaatverandering creëert niet zozeer droger weer, eerder extremer weer. Vorige zomer veroorzaakten juist overstromingen een enorme ravage in Limburg, België en Duitsland.

Volgens Wanders is het zaak om onderscheid te maken tussen grote en kleine rivieren. De stromingen van de Rijn en de Maas zijn zo sterk dat ze zelfs met een laag waterpeil alleen met sterke dijken en grote uiterwaarden te temmen zijn. ‘Maar bij de slootjes en de kleine beekjes is veel winst te behalen op zo’n manier dat niet veel mensen daar last van hebben.’

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234