Dinsdag 12/11/2019

'De Europese identiteit is te lang een kasplantje geweest'

Nederlander Luuk van Middelaar (1973) is een intellectuele duizendpoot. Filosoof en historicus maar sinds 2010 ook politiek adviseur en speechwriter van Herman Van Rompuy, voorzitter van de Europese Raad. Ondanks alle doemberichten ziet hij met vertrouwen de afloop van de eurocrisis tegemoet. 'De politieke krachten achter het samenblijven zijn groter dan de krachten die het spel uit elkaar proberen te drijven.'

U hebt een baas zonder zenuwen. Toch krijgt niemand, ook hij niet, de situatie onder controle. Wordt hij niet zenuwachtig?

"Er is in de vorige maanden toch al enorm veel besloten wat vroeger ondenkbaar was. Ook in het crisisbeheer kregen we een soort routine, tegen wil en dank. Herman Van Rompuy en iedereen die bij hem werkt passen zich voortdurend aan de realiteit aan. Hij kwam er natuurlijk aan met ideeën om een richting uit te zetten, kapitein op het Europese schip te zijn. In feite zijn we de brandweer."

U blust, maar buiten wordt dagelijks brand gesticht. Deze week vergeleek de Poolse minister van Financiën de situatie met de jaren dertig en waarschuwde voor de vuist weg voor een nieuwe oorlog in Europa.

"Dergelijke vergelijkingen zijn onzinnig. We moeten ons gevoel voor perspectief en proporties behouden. De situatie vandaag is oneindig anders dan in de jaren 30. Zestig jaar Europese constructie laat zich niet zomaar wegvegen. Onze economieën zijn zo sterk met elkaar verweven - gewild en ongewild. De politieke systemen zijn zo naar elkaar toegegroeid, zelfs met convergentie van waarden.

"Toch ontken ik niet dat door de crisis in de verhouding tussen Europa en de publieke opinies de spanningen toenemen. Binnen en tussen landen, en tussen de nettobetalers en de netto-ontvangers. Sommigen leiden daaruit af dat we een gevaarlijke renationalisatie van de Europese politiek meemaken. We moeten het anders zien. Dit is mee het gevolg van een ontwikkeling waarbij de EU dichter bij de mensen komt dan ooit tevoren. Europa was jarenlang alleen maar een project van regels en landbouwsubsidies. Vandaag reizen we vrij en zit de euro in ieders portemonnee. Deze crisis is een moment van pijnlijke bewustwording hoe sterk onze economieën, en voor een stuk onze politieke systemen al met elkaar verweven zijn. Iedereen zat toch op het puntje van zijn stoel over de vraag of er al dan niet een referendum komt in Griekenland? We moeten ons afvragen of we net nu niet het ogenblik doormaken dat ook de nationale politiek Europeaniseert."

De echte Europese identiteit ontstaat als crisisidentiteit?

"De ontwikkeling van nationale identiteiten is historisch altijd sterk verbonden geweest met crisis, of oorlog. De Europese identiteit, voor een stuk een kasplantje dat we water gaven en beschermden, zal zich nu moeten bewijzen door zijn contact met de harde werkelijkheid."

Is het geen zwakte dat de Europese identiteit nu afhankelijk wordt van een munteenheid wiens voortbestaan als eenheidsmunt onder druk staat?

"De munt heeft al tien goede jaren gehad. Eén van de problemen is dat de kranten volgeschreven worden door economen die stellen dat ze altijd waarschuwden dat de euro nooit kon werken."

Zoals Paul Krugman die de Europese elite deze week hekelde omdat ze de droom van de eenmaking prioriteit gaf op praktische bezwaren, zoals de risico's op asymmetrische schokken tussen EU-lidstaten.

"Dezelfde economen begrepen tijdens het Verdrag van Maastricht (1992) al niet waarom de euro werd ingevoerd, dat er geen economische maar een politieke logica aan de grondslag lag: een politieke deal tussen Frankrijk en Duitsland. De euro is ingevoerd na de grootste klap die Europa meemaakte sinds WOII: de val van de Berlijnse Muur in 1989. De D-Mark is door toenmalig bondskanselier Helmut Kohl geofferd om bij de Duitse buurlanden de schrik voor de hereniging weg te nemen. Laten we dat niet vergeten als we nu voortdurend kijken naar spreads".

Toch lijkt het dat het politieke europroject moeite heeft om zich aan te passen aan de Europese lappendeken van economieën en begrotingen.

"Al van in het begin wist men dat bepaalde weeffouten in de euro zaten, en dat het monetaire luik, met één centrale bank, veel sterker was dan het economische luik. De kwestie was destijds niet of we een euro kregen met weeffouten of zonder, maar de keuze tussen een onvolmaakte euro of rien du tout. De crisis toont dat we het evenwicht moeten herstellen tussen de monetaire en economische poot."

Hoe doe je dat als de balans voortdurend verstoord wordt door de globale financiële markten, een vierde speler naast de EU-instellingen?

"De markten zou ik niet als vierde speler omschrijven. Ten gronde gaat het om de verhouding tussen de publieke en de private macht. Er is een wederzijdse afhankelijkheid. Staten hebben geld nodig om hun leningen te kunnen blijven aflossen. Wel brengt de marktspeler in de instellingen een veel grotere volatiliteit, omdat ze in een andere wereld,met een ander tijdsritme leven. De Europese politiek toont zich niettemin prima in staat ingrijpende besluiten te nemen om daarop in te spelen. Kijk naar het Europees Noodfonds, door 17 parlementen in drie maanden geratificeerd! Onwezenlijk snel is dat."

Toch ontstaat de indruk dat de Raad weinig politiek tegengewicht geeft...

"Dan moeten we toch even terug gaan naar die eurotop, van 26 op 27 oktober. Merkel en Sarkozy namen daar het voortouw in een spel van handjedrukken met de bankiers. De politieke macht won. De gezamenlijke kracht van 27 lidstaten heeft de bankiers tijdens ons laatste bod opgelegd om 50 procent van de kwijtschelding van de Griekse schuld te pakken. Het is dus niet zo dat 'de politiek' zich alles laat opleggen door 'de markten'. Wel heeft de politiek zich in een afhankelijkheidsrelatie gemanoeuvreerd, bijvoorbeeld door haar openbare schulden te hoog te laten oplopen."

Kunnen er niet veel grotere middelen worden ingezet? Euro-obligaties, de tobintax...

"Beide worden overwogen. De Commissie leverde deze week concrete voorstellen voor euro-obligaties. De transactietaks kan een duidelijk politiek instrument zijn voor de handel, waar wij als verzamelde soevereinenen onze macht over laten gelden. Ik denk dat het wel wezenlijk is dat de bankiers, met groot aandeel in de financiële crisis, dat ook voelen. Al kwam daar tot nu toe toch maar weinig van in huis."

Revolteert u dan niet? De oorsprong van de crisis ligt duidelijk bij een schuldenbubble die opgebouwd werd door onverantwoord bankieren...

(valt in) "...inclusief onverantwoordelijke centrale banken..."

...en vandaag willen de financiële markten opnieuw winst maken door nog maar eens te speculeren tegen de overheden die net hun schulden overnamen. Een mens zou van minder kwaad worden, niet?

"De vraag is op wie je de boosheid kan richten? Wie zijn de markten?"

Ondoorzichtige ratingagentschappen bijvoorbeeld? Ze gaven banken als Lehman Brothers die de kredietcrisis veroorzaakten vooraf AAA-status, maar worden blind gevolgd als ze EU-lidstaten degraderen.

"Dat hebben we onszelf aangedaan. Ze hebben zoveel macht omdat in wetgeving van nationale en Europese overheden hun oordeel is ingeschreven. Ook moet je het perspectief zien dat zij vandaag op de globale markten wel nog altijd het onderscheid maken tussen landen met hoge schuld en landen met weinig of geen schuld. Het is niet omdat de temperatuur oploopt dat je dan maar de thermometer uit het raam moet gooien, al kan het misschien wel nuttig zijn een eigen thermometer te hebben zodat we kunnen vergelijken. In een breder perspectief moet je dat dan doen met de evolutie waarbij Europa in een andere, geglobaliseerde, wereld terechtkwam, waarbij we onze welvaartsstaten hebben willen beschermen tegen concurrentie van groeilanden zoals China en India. Voor een deel hebben we dat gedaan door geld te drukken of door schulden aan te gaan. We hebben eigenlijk te lang onze geprivilegieerde plaats in de wereld voor een stuk behouden door op de pof te leven."

Nu is het 'payback time'?

"De crisis legt structurele zwakheden bloot. We kunnen wel boos zijn op actoren buiten ons om, maar moeten ook naar onszelf kijken. Hoe kunnen we de welvaartsstaat nog in stand houden, of aanpassen?"

Door de welvaartsstaat af te bouwen?

"U bedoelt: hervormen? (lacht). Ja, dat doen we natuurlijk permanent. Als we de pensioenleeftijd verhogen van 65 naar 67 bouwen we ze voor een stukje af. Gezien de gemiddelde levensverwachting nog altijd stijgt, en ook de gemiddelde welvaart als we nu niet in een recessie komen, moeten we politieke en economische feiten in de ogen durven te kijken. Politici moeten de mensen daarop voorbereiden."

En als ze dat niet kunnen ziet Brussel liever technocraten aan de macht?

"Twee, tot dusver, dus dat valt wel mee. Er zijn inderdaad zes regeringsleiders gesneuveld in de crisis, maar slechts in twee landen (Griekenland en Italië) is er een technocraat aangesteld. In landen als Portugal en Ierland vond een machtswissel plaats door vervroegde verkiezingen."

Toch voeren critici aan hoe de EU in deze crisis zich vooral opwerpt als technocratisch, apolitiek project.

"In Griekenland en Italië op zoek gaan naar leiders die financiële oorlog kunnen voeren, betekent niet het einde van de democratie. In een gewone oorlog ga je misschien wat vaker praten met een generaal, in een financiële oorlog ga je praten met marktdeskundigen. Maar de periodieke ontmoeting tussen de politieke macht en de kiezers staat als een huis, Spanje leverde vorige week het bewijs. Premier Zapatero reageerde daar eerst te traag op de crisis, en trok dan naar de kiezer. Ondanks zijn voorspelde nederlaag nam hij voor zijn afscheid toch al moedige hervormingsbeslissingen waarbij hij zijn persoonlijk en partijbelang offerde."

Is net dat geen aanwijzing dat Europa het speelveld voor nationale politici verder verkleint?

"Voor een stuk is dat waar als het gaat om de kaders waarin de nationale besluiten moeten plaatsvinden. Maar geef mij een land waar de verkiezingen gaan over Europese onderwerpen? Over alle publieke discussies - werkgelegenheid, gezondheidszorg, immigratie... - blijven nationale democratieën zeggenschap hebben omdat ze heel direct hun burgers raken. Maar de kaders zijn versmald ja. Tegelijk is ook dat zelfdwang. Het is niet zo dat Brussel zegt: 'Je moet dit doen of dat'. Er wordt onderling afgesproken om het zo te doen. Zapatero redeneert niet dat hij de pensioenleeftijd moet verhogen van Brussel, wel dat zijn land in navolging van Duitsland bij de besten van Europa moet horen."

Is er ook geen andere verklaring? Sociaaldemocraten zoals Zapatero moeten onder groepsdruk van de ideologische meerderheid in de Europese Raad - vandaag conservatief of neoliberaal - wel een koers kiezen die ingaat tegen hun ideologie...

"Misschien is dat een zwakte van mij, maar ik zie de Europese Raad niet als forum dat gedreven wordt door partijpolitiek. Nationale belangen en identiteiten wegen daar veel zwaarder dan ideologieën. Het zou wel best kunnen als verschillende landen tegelijk nu plots een machtswissel doormaken dat je andere accenten krijgt aan tafel, maar daar liggen niet de wezenlijke strijdpunten."

Is het niet problematisch dat men in crisistijd steeds meer onderhandelt vanuit verschillende sociologische identiteiten? Kijk naar de polarisatie tussen noorderlingen en zuiderlingen ook binnen landen als België. Hoe vermijd je schisma's?

"Het is riskant om nu met Belgen over identiteit te praten. Daar waag ik me niet aan (lacht). Neem Italië als gelijkaardig voorbeeld. Noord-Italië is supercompetitief en rijk. Het zuiden is arm. Toch blijven ze samen, in Europa. Het gaat om zoeken naar evenwichten. Het noorden kan het zuiden helpen tegen bepaalde voorwaarden. We hebben een stuk solidariteit dat we aanbrengen, maar willen in ruil verantwoordelijkheid zien. Zo gaat het in onderhandelingen. Dat gaat natuurlijk nooit van beide kanten van harte."

Voor zo'n solidariteit moeten de geesten Europees zijn, maar bestaat de kritische massa Europeanen die het eenheidsproject over deze crisis tilt?

"Als je het dragen van het Europese eenheidsproject in de meer doorgedreven vorm bedoelt, waarbij alle lidstaten gewesten worden zoals in België, dan is het antwoord: nee. Er is geen enkel land waar 51 procent van de bevolking daar voor zal zijn. Het eenheidsproject om nationale identiteiten secundair te maken blijft een long shot. Belangrijker is de zoektocht naar publiek, hoe de instellingen de Europeanen kunnen blijven verleiden om Europa belangwekkend te vinden. Dat deden we eerst via voordelen zoals subsidies, later door inspraak via het Europees Parlement, via de euro... Daarom wil ik de vraag kantelen. Je moet niet vragen hoe we van velen één worden maar waarom we samen zijn. Wat kunnen we met elkaar gemeen hebben? Dan is de ambitie misschien minder hoog, maar net die relativering is misschien wel nodig nu er zoveel centrifugale krachten zijn. Ik zou onmiddellijk tekenen als alle mensen naast hun nationaliteit zich tegelijk ook wat meer Europeaan voelen. Als je alles inzet op de eenheid riskeer je tegenkrachten op te roepen die sterker zijn dan jezelf. Ik denk dat het een heel subtiel spel is. De Europese vlag is een goed voorbeeld, een visuele doorbraak voor onze identiteit. Toch werd ze in 1986 officieel ontwikkeld als juridisch logo voor het briefpapier van de gemeenschap. Het was een 'corporate identity', die ook geprint werd op een stukje stof dat we in de lucht lieten wapperen. Maar toen ze werd opgenomen in de Europese grondwetsontwerp, als staatssymbool, werd ze plots een gigantisch probleem. Zelfs in Den Haag riep men dat Nederland van de kaart zou verdwijnen. Europa heeft elke dag nood aan constructieve ambiguïteit, om de permanente spanning tussen eenheid en veelheid hanteerbaar te maken. Dat leer ik zo graag van jullie Belgen. Daarom is het zo prettig hier (lacht)."

Is één van de kernproblemen waarmee de EU kampt niet nog altijd dat zelfs pro-Europese politici nog altijd Europa inroepen als zondebok? We willen de welvaartsstaat niet hervormen, maar moéten van Europa, waardoor ernstige politici vrij spel geven aan de echte Eurosceptici.

"Ja, inderdaad. Je kan niet per decreet zeggen dat het niet mag. Maar ja, het is zo. En dat heeft schadelijke effecten."

Moeten jullie niet gewoon meer moed opbrengen om daar tegenin te gaan. Als u mee toespraken schrijft voor Herman Van Rompuy...

"...dan gaan die vaak over politieke moed, maar de voorzitter heeft mij niet nodig om daartoe op te roepen. Dat doet hij vanzelf."

...hoe argumenteren jullie dan tegen de anti-Europese krachten in dat de permanente zoektocht naar een Europese co-identiteit cruciaal is voor stabiliteit?

"Voor een stuk indirect. Van Rompuy heeft nog niet vaak gesproken over identiteit. Dat is niet zijn rol. Zijn rol is wel om die voor een deel te belichamen. Niet om beschouwingen te geven over identiteit. Ik vind het zelf een van de spannendste dingen aan dit werk. In april hielden we een toespraak in Athene. Daar breng je een totaal ander verhaal dan in Berlijn in september. Toch proberen we er een lijn in te brengen. Het is een didactische oefening, waarbij je de evenwichten en spanningen schetst. In de landen die het moeilijk hebben om schulden te betalen maak je duidelijk dat landen die lenen ook inspanningen doen, en vice-versa. Je doet voor een stuk bemiddeling, ook richting markt. Dat kost tijd, maar is ook het werk van de politiek."

Wordt dat niet moeilijker in een klimaat waarbij het compromis, dat vroeger als verdienste werd gezien, nu als zwakheid wordt beschouwd?

"Dat is een probleem, ja. Dat zie je zowel in de nationale als de Europese politiek. Dat heeft ook te maken met minder gevoel bij mensen voor de publieke zaak."

We zijn allemaal speculanten geworden van ons eigen persoonlijk geluk, veel meer dan we kijken naar het algemeen belang?

"Het gaat in golven. Kijk naar de sociale onrust en bewegingen zoals Occupy Wall Street. Dat zijn toch pogingen om opnieuw meer grip te krijgen."

Vrezen jullie geen brede Occupy Brussels-beweging die zich tegen de instellingen richt als symbool voor de huidige crisis? Er was in Brussel al een aanhef met de Spaanse indignados, maar grotere protesten lijken onvermijdelijk als iedereen getroffen zal worden door besparingen.

"Dat zou interessant zijn, al zeg ik dat ik in mijn rol als politiek analyst en kader ik dat in de zoektocht naar publiek. Ontevreden publiek is ook publiek. Onverschilligheid is veel erger. In de tijd dat Europa door zijn eerste regeltjes geconfronteerd werd met boerenprotest was dat onprettig maar ook een bewijs voor de ambtenaren dat ze bestonden, dat Europa een debat opende. Ook de huidige sociale onrust wordt wel degelijk waargenomen in de Europese politiek. Dat men daarop moet en zal reageren is evident."

Speelt de onrustige publieke opinie bijvoorbeeld een rol op bijvoorbeeld de recente eurotop?

"De Europese publieke opinie komt nergens scherper binnen in de Europese politiek dan in de Europese Raad. Er zitten 27 regeringsleiders die allemaal hun achterban, oppositie en publieke opinie in hun nek voelen hijgen."

De Raad wordt vandaag steeds meer een de facto economische regering maar is door al die opinies wel minder efficiënt dan de Commissie, die volgens sommigen meer bevoegdheden moet krijgen.

"Nee, dan krijgen we net het technocratische bestuur waar zoveel mensen op tegen zijn. Efficiëntie is niet het enige argument. Het gaat om democratische legitimiteit. Je moet het contact met de publieke opinies houden. Als we dat afsnijden halen we de bodem er onder uit. Zo'n machtsverschuivingen kunnen als boemerang werken. Daar moet je heel voorzichtig mee zijn."

Hoe ver spelen persoonlijkheden mee in de Europese besluitvorming?

"Persoonlijke relaties zijn uiteraard van belang. Positief is dat we ondanks de crisis steeds intensievere contacten zien tussen Europese leiders. Iedereen bezoekt iedereen. Persoonlijkheden zijn veelal een weerslag van de nationale identiteit. Waarom is de Duitse bondskanselier een rustige, beredeneerde dame en de Franse president eerder opgewonden en initiatiefrijk? Omdat ze in die kwaliteiten ook voor een stuk hun land weerspiegelen."

Als we vandaag een sprong maken van tien jaar. Leven we dan in een geïntegreerder Europa?

"Yes sir! We zijn voortgegaan. Daar ben ik van overtuigd. Het is meer dan een geloof. Het is een stuk analyse dat de politieke krachten achter het samenblijven groter zijn dan de krachten die het spel uit elkaar drijven. Er staat teveel op het spel. Voor landen die al zestig jaar meegaan in de Europese politiek is het ondenkbaar dat we morgen alleen verder gaan. Zie je België vandaag al alleen in deze wereld staan? Maar dat geldt vooral voor de Fransen en de Duitsers. De drijvende krachten van Europa weten dat ze niet zonder elkaar kunnen."

Luuk van Middelaar publiceerde in 2009 De passage naar Europa, geschiedenis van een begin. Zijn debuut Politicide (1999), over de moord op de politiek in de Franse filosofie, werd bekroond met de prestigieuze Prix de Paris en verscheen vorige week in herdruk op de Belgische markt met een nieuw voorwoord.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234