Zondag 09/05/2021

AchtergrondNoord-Ierland

‘De eeuwige tragiek die Noord-Ierland heet’: waarom het opnieuw brandt in de straten van Belfast

Betogers belagen de politie op Springfield Road in Belfast. Beeld EPA
Betogers belagen de politie op Springfield Road in Belfast.Beeld EPA

In Noord-Ierland zijn de oude demonen brutaal wakker gekust. De brexit heeft de escalatie in de hand gewerkt, maar op de achtergrond schuilen paramilitaire bewegingen die met geweld criminele activiteiten omhelzen. De gevolgen zijn letterlijk explosief. ‘Er zijn krachten aan het werk die mij ongerust maken.’

“Rellen, brandbommen, Belfast: het lijken de jaren 80 all over again”, zegt politicoloog Hendrik Vos (UGent). Ook hij kijkt met stijgende verbazing naar de spiraal van geweld die Noord-Ierland in de greep houdt. Al enkele dagen, en vooral nachten, zijn de straten van Belfast en (London)Derry het decor van straatrellen. Bij de onlusten in de voorbije zeven nachten raakten al 74 politieagenten gewond. Donderdagnacht kwamen opnieuw honderden jongemannen bijeen in een republikeinse wijk in het westen van de hoofdstad Belfast. Republikeinen en unionisten bestookten elkaar en de politie onder meer met molotovcocktails. Ze vielen de oproerpolitie aan, die hen met een waterkanon terugdreef. Brandbommen, stenen en vernielingen zijn het vaste recept.

Niet alleen vanuit Belfast, maar ook uit Dublin en Londen kwamen bezorgde reacties over de hernieuwde spanningen tussen de pro-Britse gemeenschap en Ierse republikeinen. De Britse premier Boris Johnson (Conservative Party) en zijn Ierse ambtgenoot Micheál Martin (liberale partij Fianna Fáil) hebben al opgeroepen tot kalmte. Ze benadrukten dat geweld onaanvaardbaar is. Ook de Amerikaanse president Joe Biden, trots op zijn Ierse roots, voelde zich geroepen om de gemoederen te bedaren. In de Verenigde Staten heb je uiteraard een grote Ierse gemeenschap. Maar de VS waren tevens ook een van de mede-architecten van het zogeheten Goede Vrijdag-akkoord, dat met deze onlusten een nare herinnering oproept aan een helse periode uit de Ierse geschiedenis.

Bloody Sunday

Een kwarteeuw geleden was dit soort onlusten immers schering en inslag. Toen stonden protestanten en katholieken elkaar letterlijk naar het leven. Het etnisch-nationalistische conflict hield Noord-Ierland in een ijzeren greep vanaf de jaren 1960 tot de ondertekening van het bewuste Goede Vrijdag-akkoord op 10 april 1998. Die periode, The Troubles genoemd, kostte meer dan 3.500 levens. Tot vandaag zijn in Noord-Ierland de sporen ervan terug te vinden, in de vorm van de zogeheten Murals. Langsheen Falls Road, over de Rossville Street en de fotogenieke Foyle Bridge sieren gevelgrote graffiti het verder eerder grauwe straatbeeld. Portretten van Ierse helden uit wat ook weleens een guerrillaoorlog en zelfs een burgeroorlog werd genoemd.

UGent-politicoloog Hendrik Vos: 'De Britse premier Boris Johnson heeft Noord-Ierland als het ware opgeofferd voor zijn brexitdeal.'
 Beeld EPA
UGent-politicoloog Hendrik Vos: 'De Britse premier Boris Johnson heeft Noord-Ierland als het ware opgeofferd voor zijn brexitdeal.'Beeld EPA

Het was een periode van bloedige conflicten tussen enerzijds de protestantse, pro-Britse inwoners en anderzijds de katholieken, die overwegend voor een eenmaking van het hele Ierse eiland zijn. Het leidde tot de oprichting van heuse paramilitaire milities, waarvan het katholieke IRA (Irish Republican Army) en aan protestantse zijde de Ulster Defence Association (UDA) de bekendste vaandeldragers waren. In conflicten tussen beide kampen werden onschuldige burgers gedood en – letterlijk – muren gebouwd. Het Britse leger moest tussenbeide komen. Wat tot een nationaal trauma leidde in de vorm van ‘Bloody Sunday’. Britse militairen openden het vuur op ongewapende betogers. Die zondag, 30 januari 1972, verloren in één klap veertien mensen het leven.

De hoofdstad Belfast kent tot vandaag unionistische protestantse wijken en katholieke republikeinse wijken. De relaties bleven altijd gespannen. Maar de vraag die iedereen zich stelt is vanwaar deze plotse eruptie van nieuw geweld komt. “We hebben ons verkeken op de zogenaamde rust die na het Goede Vrijdag-akkoord heerste”, zegt Peter Vandermeersch. Hij woont sinds enkele jaren in Dublin, waar hij de Ierse krantengroep Independent News & ­Media (INM) leidt. In die portfolio huizen vijf kranten, waaronder de kwaliteitskrant The Irish Independent en de zondagskrant The Sunday Independent.

“Zoals u weet is mijn echtgenote Francine Cunningham een Noord-Ierse en ze had me altijd al gewaarschuwd dat het niet voorbij was. Onderhuids sluimerde het conflict door. Ik lachte dat altijd een beetje weg, tot we hier zijn komen wonen. Dan stel je dat zelf ook vast.” De bewegingen achter de huidige geweldspiraal zijn minder politiek geïnspireerd, maar kennen vooral een criminele invloed, schetst Vandermeersch. “Veelzeggend is dat zo’n 12.500 mensen zich lid noemen van paramilitaire splintergroeperingen. Die kennen hun wortels wel in de ideologische bewegingen van weleer, maar zijn verworden tot feitelijk criminele bendes die zich inlaten met drugs, misdaad en afpersing. Symbolisch daarvoor zijn de haast wekelijkse gevallen van kneecapping.” De klassieke criminele afrekening waarbij iemand in de knie wordt geschoten, als vergelding. De politie heeft de strijd tegen die bendes, zoals de afgesplitste South East Antrim UDA (Ulster Defence Association) en kopstukken als misdaadkoning Daniel Kinahan uit Dublin opgevoerd, wat een deel van de verklaring is voor de opstoot van geweld.

‘Het verraad van Boris Johnson’

Maar er is meer aan de hand. De spanningen lopen al geruime tijd op omdat het land worstelt met de grenscontroles tussen Noord-Ierland en de rest van het Verenigd Koninkrijk, die er gekomen zijn na de brexit. “Dat is ook een belangrijke én voorspelbare katalysator gebleken”, zegt Hendrik Vos. “De Britse premier Boris Johnson heeft Noord-Ierland als het ware opgeofferd voor zijn brexitdeal.”

De Britse regering wou niet raken aan het precaire Goede Vrijdag-akkoord dat onder meer bepaalde dat er geen harde grens zou komen tussen Noord-Ierland en Ierland en dat Noord-Ierland in de Europese eenheidsmarkt zou blijven. Geen grens op het Ierse eiland leidt er dus in de praktijk toe dat er dan maar op zee een controlepost moest komen. Met name tussen de Britse havens – in Engeland en Wales – en Noord-Ierland. Peter Vandermeersch: “Maar die alternatieve oplossing zet kwaad bloed bij de unionisten. Heel wat Noord-Ierse aanhangers van het Verenigd Koninkrijk voelen zich verraden door Londen.”

Peter Vandermeersch: 'De bewegingen achter de huidige geweldspiraal zijn minder politiek geïnspireerd, maar kennen vooral een criminele invloed.' Beeld AFP
Peter Vandermeersch: 'De bewegingen achter de huidige geweldspiraal zijn minder politiek geïnspireerd, maar kennen vooral een criminele invloed.'Beeld AFP

Sinds de economische brexit begin dit jaar zijn er douanecontroles op goederen tussen Noord-Ierland en de rest van het Verenigd Koninkrijk in de Ierse Zee. Die speciale status zorgt ervoor dat Noord-Ierland daardoor de Europese regelgeving volgt, waardoor het almaar meer lijkt af te glijden van het Verenigd Koninkrijk. “De unionisten voelen zich daardoor tweederangsburgers”, erkent Vos. “Johnson wist dat dit gevaar bestond, maar zijn prioriteit was de brexit. Noord-Ierland was de prijs die hij bereid leek te betalen. Een probleem dat hij achteraf wel zou oplossen. Hij wordt nu bruusk ingehaald door de realiteit.” En bovenal, een oplossing ligt niet voor het grijpen zonder het moeizaam bereikte brexitakkoord terug te heronderhandelen. “Daar wil de EU niets van weten natuurlijk”, zegt Vos.

Middelvinger

En dat maakt Peter Vandermeersch bezorgd. “Er zijn krachten aan het werk die mij ongerust maken. Ik zie bij de politiek weinig pogingen tot de-escalatie, eerder integendeel.” Vandermeersch verwijst naar de begrafenis van voormalig IRA-kopstuk Bobby Storey, een bekend gezicht uit de Troubles-periode. Op zijn uitvaart vorige zomer kwamen tot 1.000 mensen samen, zich niets aantrekkend van de heersende coronamaatregelen. “Onder de aanwezigen was ook vicepremier Michelle O’Neill (Sinn Féin). Dat was een duidelijke middelvinger en een politiek statement van die katholieke partij.

De politie greep niet in en recentelijk werd beslist dat niemand zal worden vervolgd voor wat zich afspeelde op de begrafenis, opnieuw tot grote woede van de unionisten.” De politiechef Simon Byrne ligt nu onder vuur, verschillende protestantse politici hebben hem al opgeroepen om zijn functie neer te leggen. Onder hen ook eerste minister Arlene Foster (Democratic Unionist Party). “Het zorgt voor enorme spanningen in het Noord-Ierse parlement, terwijl er net vanuit die hoek olie op de golven gegooid zou moeten worden”, zucht Vandermeersch. “Dit weekend wordt hier bitter koud en guur weer voorspeld, waardoor gehoopt wordt dat het wat rustiger zou blijven. Het is veelzeggend voor de huidige onmacht”, zegt Vandermeersch, die het nog heeft over de “eeuwige tragiek” van Noord-Ierland.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234