Maandag 21/10/2019

De eerste schilderijencatalogus ter wereld

David Teniers de Jonge (1610-1690) geniet vooral bekendheid als schilder van kroegtaferelen, kermissen en balspelen allerhande in en buiten Vlaamse herbergen. In Londen is nu een misschien nog belangrijker aspect van zijn kunstenaarschap te zien.

door Eric Rinckhout

In 1651 werd David Teniers hofschilder en conservator van de schilderijencollectie van de Oostenrijkse gouverneur der Zuidelijke Nederlanden. In die hoedanigheid schilderde hij interieurs met het kunstbezit van de landvoogd in diens paleis te Brussel. Teniers verzorgde ook de allereerste schilderijencatalogus ter wereld.

Aartshertog Leopold Wilhelm, die over onze contreien regeerde tussen 1647 en 1656, had toentertijd een van de vermaardste schilderijencollecties van Europa. Hij bezat om en bij de 1.300 schilderijen, waaronder werk van Van Eyck, Holbein, Pieter Bruegel de Oude, Rafael, Giorgione, Veronese en niet minder dan vijftien werken van Titiaan. Helaas liet de aartshertog zijn fabuleuze verzameling niet achter in Brussel. Hij nam ze later weer mee naar Oostenrijk, waar ze het hart zou worden van het Weense Kunsthistorisches Museum.

Teniers schilderde verscheidene keren het schilderijenbezit van de aartshertog in diens weelderige vertrekken van het paleis te Brussel. Het ging natuurlijk om 'publiciteitswerken' die Leopolds verzameling verheerlijkten en die Leopold stuurde aan Filips IV, de Spaanse koning onder wie hij diende én eveneens een gerenommeerd collectioneur. Natuurlijk wou Leopold pochen met zijn collectie, die hij grotendeels in Engeland hand gekocht na de val van het koningshuis daar.

Het schilderij Aartshertog Leopold Wilhelm in zijn schilderijengalerij in Brussel (1651), dat Teniers op koper schilderde om alles nog meer glans te geven, toont behalve de sierlijk schrijdende landvoogd ook Teniers zelf, die links achter de gebeeldhouwde tafel staat met enkele papieren in zijn hand. In het interieur schilderde Teniers nogal wat landgenoten: werk van Gossaert, Rubens en Van Dyck, maar ook van Titiaan en Giorgione.

De volgende stap die Teniers zette, was het in beeld brengen van de 243 Italiaanse schilderijen die de aartshertog het meest in zijn collectie bewonderde: zijn Titiaans natuurlijk, maar ook Mantegna, Veronese en Tintoretto. Dat werd de basis voor het zogeheten Theatrum Pictorium, het Toneel der Schilderkunst, het boek dat in 1660 in vier talen werd uitgegeven en dat de eerste geïllustreerde schilderijencatalogus ter wereld was. Op dat moment was Leopold echter alweer vertrokken uit Brussel, met medeneming van zijn schilderijenbezit.

Teniers documenteerde de schilderijen en maakte wonderlijk genoeg van elk werk een kleine kopie in olieverf. Aan de hand van die nauwkeurige schilderijtjes sneden twaalf speciaal in dienst genomen kunstenaars de gravures die in het boek terechtkwamen. Teniers accuraat uitgevoerde kopieën zijn van onschatbare waarde voor onze kennis van de schilderijencollectie van Leopold Wilhelm.

The Courtauld Institute of Art bezit zelf veertien van die kleine kopieën. Ze zijn voor de gelegenheid aangevuld met elf bruiklenen, onder meer uit het Prado, en hangen in het weelderige Somerset House in Londen zij aan zij met de gravures die ervan zijn gemaakt. Drie interieurs en een handvol exemplaren van het Theatrum Pictorum vervolledigen het beeld. Het is een bescheiden maar wonderlijke tentoonstelling, die dit merkwaardige project van David Teniers voortreffelijk en liefdevol in beeld brengt.

David Teniers and the Theatre of Painting tot 21 januari 2007 in Courtauld Institute of Art, Somerset House, Strand, Londen. Open dagelijks 10-18 uur. Inl. www.courtauld.ac.uk. Er hoort een ruim geïllustreerde catalogus bij de tentoonstelling. Dagelijks rijden tot tien Eurostartreinen tussen Brussel-Zuid en London-Waterloo. Inl. en res. 02/528.28.28 en www.eurostar.com.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234