Maandag 14/10/2019

De eenzaamheid van de kenner

OVER JAGERS IN DE SNEEUW VAN BRUEGEL

'...Bij [sommige dichters] is het "gedode dier" op het schilderij respectievelijk een haas en een vos, bij Enquist is het teruggebracht tot enkele onplezierige essentialia die symbool kunnen staan voor zaken uit een verdrongen verleden: "een zak vol dood, bevroren bloed, koud vuur". Kopland reduceert nog verder, tot nul. Hij noemt de buit niet eens. Het gaat hem alleen om de "moeizame poging tot terugkeer naar het leven/ daar beneden".

Enquists jager is er één die niet terug wil, maar wel terug moet. Hij wil niet terug naar de knellende banden van "het huis waarin hij woont en veilig is", maar hij moet wel: het is te laat en het is te koud. Hij wordt verdreven uit de gezochte eenzaamheid die hij als een tijdloos paradijs heeft ervaren en moet terugkeren naar wat Nescio het "dal der plichten" noemde, dat hij een middag lang is kunnen vergeten. In het "hoge sneeuwland" is hem een soort euforische, mystieke ervaring deelachtig geworden, waarin ook n...

De Amerikaanse romancier William Styron, bekend van onder meer Sophie's Choice, schreef eens dat lezen hét middel is om de eenzaamheid op afstand te houden. Lange tijd kon ik me daar heel goed in vinden. Een boek in je opnemen, al je levenservaring inzetten om de personages en handelingen voor je te zien, het opzuigen van de kennis van de schrijver: het zorgt voor een gezelschap waarbij dat van familie en vrienden soms verbleekt. Zo kom je zaken tegen waarvan je lang dacht dat jij de enige was die ze waren opgevallen. Al lezende ben je dus, om Paul Snoek maar te parafraseren, nooit helemaal alleen en toch eenzaam.

Lange tijd heb ik literatuur gebruikt om aan het gevoel van isolement dat de mens eigen is, een positieve wending te geven. Maar wie veel leest, ontdekt een nieuwe vorm van eenzaamheid: die van de kenner. Op een zeker punt bestaat je leesgeschiedenis uit honderden boeken, en met ieder nieuw werk dat je tot je neemt is je geest druk bezig dwarsverbanden te leggen met eerdere teksten. Bepaalde personages vullen elkaar aan: in mijn hoofd zijn, omdat ik die romans vrij snel na elkaar las, Emma Bovary en Anna Karenina zussen. Het pessimisme uit The Catcher In the Rye en de ogenschijnlijke overschilligheid uit L'etranger zijn, omdat ik ze in de dezelfde periode tot me nam, inwisselbaar geworden in mijn hoofd.

Zo ontstaat een persoonlijke intertekstualiteit: eerdere leeservaringen echoën door in de werken die we tot ons nemen. En dat is prachtig, maar ook eenzaam, want niemand heeft in precies dezelfde volgorde precies dezelfde werken gelezen als jij. Iedere lezer draagt een unieke bloemlezing uit de wereldliteratuur. Dat unieke verheft en isoleert tegelijkertijd.

Gelukkig schiep God voor dit soort omstandigheden het literatuuressay, waarin verbanden kunnen worden gelegd gebaseerd op de eigen leesgeschiedenis, en je zo je eigen weg door de letteren kunt delen met je medelezers. Zulke werken zijn een soort heerlijke Lonely Planet-gidsen, reisverslagen van de geest.

Afgelopen maand verscheen het geweldige Het oog van de dichter waarin dichter, wielrenner en literatuurkenner Anton Korteweg zich buigt over 25 gedichten die zijn geschreven naar aanleiding van schilderijen. En omdat Korteweg gedurende zijn leven meer heeft gelezen dan God kan schrijven, is het een heerlijk labyrint vol literaire correlaties, geheime deuren achter boekenkasten en wenteltrappen geworden.

In bovenstaand fragment heeft hij het over de tientallen verzen die zijn ontstaan naar aanleiding van Bruegels schilderij Jagers in de sneeuw. Verschillende dichters waagden zich eraan: William Carlos Williams, maar ook Anna Enquist, Roland Jooris en Rutger Kopland. Kortewegs kennis van poëtische en culturele codes, van literatuur- en kunstgeschiedenis maken van Het oog van de dichter een overdonderende ervaring, vol wetenswaardigheden, humoristische terzijdes en sprankelende analyses.

En dat heeft iets prachtigs en tragisch. Wat moet het eenzaam zijn om zo veel te weten. Wat moet het soms eenzaam zijn, om Anton Korteweg te zijn. Maar anderzijds: wat een feest als je de kilometers die je door de wereldliteratuur maakte, op zo'n weergaloze manier kunt opschrijven als Korteweg deed.

Eenzaamheid is nog nooit zo glorieus geweest: zowel voor de schrijver, als voor de lezer.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234