Woensdag 14/04/2021

Achtergrond

De echte Lisa (misschien)

null Beeld © BBC
Beeld © BBC

Volgens onderzoek van de Franse wetenschapper Pascal Cotte heette de vrouw die bekendstaat als Mona Lisa helemaal niet Lisa. Waarom is er nu opnieuw twijfel over de identiteit van Da Vinci's raadselachtige dame?

Al meer dan tien jaar onderzoekt de Franse wetenschapper Pascal Cotte de Mona Lisa, het bekende portret van de dame met de mysterieuze glimlach, van de hand van Leonardo Da Vinci. In de BBC-documentaire The Secrets of the Mona Lisa, die gisterenavond werd uitgezonden, doet Cotte zijn opzienbarende bevindingen uit de doeken. Bottomline: Mona Lisa is Lisa niet.

Sinds de Italiaanse kunstschrijver Giorgio Vasari in 1550 zijn Leven van Leonardo Da Vinci publiceerde, wordt aangenomen dat de dame op het portret Lisa Gherardini is, de vrouw van de Florentijnse koopman Francesco del Giocondo - vandaar dat het schilderij ook La Gioconda wordt genoemd. Maar sommige historici denken dat de Mona Lisa in werkelijkheid Pacifica Brandano zou zijn, de minnares van Giuliano de Medici, de voornaamste mecenas van de bekende Italiaanse kunstenaar. De ontdekking van Cotte lijkt die stelling opnieuw te onderschrijven.

Met de layer amplification method, waarbij intens licht op het doek werd geprojecteerd en gereflecteerd, ontdekte Cotte onder de glimlachende vrouw een ander portret. Opnieuw een zittende vrouw, die echter opzij kijkt in plaats van naar de toeschouwer. Cotte meent stellig dat zij de echte Lisa Gherardini is - de Mona Lisa die iedereen kent zou dan Pacifica Brandano voorstellen.

En dat doet heel wat stof opwaaien. Het Louvre wil voorlopig niet reageren. En Cotte krijgt dan wel heel wat krediet voor zijn ontdekking, veel kunsthistorici en Da Vinci-kenners, zoals Oxford-professor Martin Kemp, vinden de conclusie van Cotte bijzonder voorbarig, terwijl anderen, zoals Andrew Graham-Dixon, die The Secrets of the Mona Lisa maakte, wél heil zien in Cottes bevindingen.

Verborgen schilderijen

Het is hoe dan ook opmerkelijk dat er nog zoveel twijfel hangt omtrent de identiteit van de Mona Lisa. Maar onderzoek naar het pronkstuk uit de collectie van het Louvre-museum is lang niet evident. "Elke dag staan duizenden toeristen klaar om het doek te bewonderen", zegt restaurateur en kunsthistoricus Geert Van der Snick (UAntwerpen). "Het Louvre is er niet al te happig op om de Mona Lisa een week van de muur te halen voor uitgebreid onderzoek."

Samen met chemicus Koen Janssens (UAntwerpen) doet Van der Snick al jaren onderzoek naar 'verborgen schilderijen'. In 2008 ontdekte hij onder Vincent Van Goghs Grasgrond het portret van een vrouw. Het is dus niet uitzonderlijk dat een kunstenaar een bestaand of onafgewerkt schilderij helemaal overschildert. "Vaak zijn die overgeschilderde werken voorstudies", zegt Van der Snick. "Dan is de compositie grotendeels dezelfde, en zijn de wijzingen vrij subtiel. Maar het gebeurt ook regelmatig dat een artiest een bestaand werk helemaal overschildert. Vaak zijn dat ongebruikte voorstudies, of herbruikt de schilder een doek uit geldnood."

De meest gangbare technieken om overschilderde werken bloot te leggen, zijn infrarood- of röntgenstralen. "De afgelopen twintig jaar zijn er enorme sprongen voorwaarts genomen op het gebied van die technieken", zegt Nico Van Hout, conservator Oude Kunst van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. "En er is nog heel wat progressie mogelijk. Dat er nu pas een ander portret, onder de Mona Lisa, wordt ontdekt, hoeft in dat opzicht niet te verbazen. Dat zal de komende jaren zeker nog gebeuren."

Blinde vlekken

Maar het is moeilijk om vanuit zo'n ontdekking meteen een nieuwe theorie op te werpen. "Hoe veel je te weten komt, hangt af van de gebruikte stralingstechniek en de methode die de schilder gebruikte", legt Van der Snick uit. "Sommige zones zijn transparant, andere helemaal niet. Verf bestaat uit een bindmiddel, zoals olie of eigeel, en pigment, dat vaak metalen zoals lood bevalt. Daardoor ontstaan er vaak blinde vlekken op het beeld dat je blootlegt."

Ook Van Hout vindt de conclusie van Cotte voorbarig. "Je kan een overschilderd portret niet zomaar identificeren. Voor zover ik weet, bestaat er ook geen andere representatie van Lisa Gherardini, dus vanwaar die zekerheid komt, weet ik niet. Uit zo'n ontdekking kan je helemaal geen conclusie trekken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234