Maandag 19/04/2021

De duizend-min-een-gezichten van het feminisme

Mark Elchardus is professor emeritus sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

De wereldvrouwendag komt er weer aan, 8 maart. Vrouwenemancipatie: misschien wel de belangrijkste ontwikkeling van de voorbije honderd jaar, alleszins een heel gelukkige. Vele vrouwen zullen vooral kijken naar de weg die nog dient afgelegd te worden. Laat ons toch ook even genieten van wat al werd verworven: de uitzonderlijk bekwame vrouwen in topposities, een minder ongelijk loon voor alle vrouwen, de geleidelijke vervrouwelijking van de universiteit, de grotere mate van gendergelijkheid in de dagelijkse omgang en op het werk, het terugdringen van die belachelijke machocultuur en zoveel meer. Weinig dingen zitten zo diep in onze gewoonten, normen en emoties als de conventies die de omgang tussen de geslachten regelen. En toch veranderde dat al grondig, grotendeels dankzij een feminisme met duizend gezichten.

178 mannen voor het huwelijk

Op 73-jarige leeftijd liet ze haar borsten vergroten en ze beweerde dat ze met 178 mannen had geneukt voor ze huwde. Ze was vele jaren de legendarische hoofdredacteur van Cosmopolitan. Helen Gurley Brown (1922-2012), beroemd geworden met het in 1961 verschenen adviesboek Sex and the single girl. Wees vrij, geniet van seks, heb meer dan één partner, maar wees financieel onafhankelijk. Dat was één vorm van feminisme, denkelijk verwerpelijk in de ogen van vele andere feministen. Op de cover van Cosmopolitan stond vaak aangekondigd dat men binnenin wat tips kon vinden om een interessante kerel aan de haak te slaan. Die vorm van emancipatie werd door vele vrouwen alles behalve emanciperend geacht.

Om zich daarvan te bevrijden, nam het feminisme soms de gedaante aan van een neo-puritanisme. Elke wat sexy voorstelling van een vrouwenlichaam werd degraderend geacht. Het vinden van een manier om los van traditionele voorschriften egalitair en respectvol en ook aangenaam met elkaar om te gaan, is nu eenmaal niet gemakkelijk. In traditionele culturen nog moeilijker dan in westerse.

De vrijheidstrijd in die landen beloofde naast het verjagen van de buitenlandse overheerser ook dikwijls de bevrijding van de vrouw. Volgens Frantz Fanon (1925-1961) auteur van De verworpene der aarde, waren vrouwen in het FNL - het Algerijnse bevrijdingsfront - niet langer "het aanhangsel van de man" maar hun gelijke. Djamila Bouhired was zo'n vrouw die zich voor het FNL rücksichtslos in de strijd stortte, tot en met het onvergeeflijke toe, het plegen van terroristische aanslagen. Zij werd gevangengenomen en ter dood veroordeeld. Kreeg gratie na een intense mediacampagne. Zij maakte het mee hoe het FNL, aan de macht, in 1981 een nieuwe gezinscode uitvaardigt: de vrouw moet de man gehoorzamen, mannen mogen verschillende vrouwen hebben, vrouwen slechts één man en bij echtscheiding kan een vrouw nooit een financiële eis stellen. Djamila Bouhired, verraden door de beweging waarvoor ze haar leven wilde geven, is net als Helen Brown een gezicht van het feminisme.

In andere landen werden de rechten van vrouwen beter erkend, maar kwam daarna verzet. De Indiase grondwet van 1949 verbood het verbranden van vrouwen op de brandstapel van hun overleden echtgenoot, schafte polygamie af, gaf dochters dezelfde erfrechten als zonen. In de praktijk blijft dat niet zelden dode letter en de hindoe-fanatici verzetten zich zelfs tegen die letter. Dus blijft het feminisme ook daar een strijd, niet alleen voor gelijke rechten, maar voor een bepaald samenlevings- en beschavingsmodel dat vooral voor betere mannen zorgt.

Sommige feministen verwerpen de religieus geïnspireerde genderongelijkheid in naam van egalitarisme en secularisme. Zij krijgen dikwijls het verwijt dat zij heulen met de vroegere koloniale machten. Daarom proberen anderen in de religieuze tradities zelf een grondslag en een verantwoording voor het feminisme te vinden.

De blanke uitroeien, op zijn kosten

De Frans-Algerijnse activiste en schrijfster Houria Bouteldja, van wie vorig jaar Les Blancs, les Juifs et nous verscheen, zet zich scherp af tegen de moslima's die in de Koran zoeken naar een grondslag voor het feminisme. Ze verwijt hen "modernisme". Het "blanke feminisme" is voor haar een verwerpelijke uiting van egalitarisme en individualisme. Zij denkt en schrijft expliciet racistisch: "Naast een klassenconflict is er een rassenconflict." Handig citeert ze de woorden van Jean Genet, heel goedkeurend, zodat zij het schijnbaar niet in eigen naam schrijft: "Of men de hoofden van blanke mannen afsnijdt laat me koud." Op die manier serveert ze haar meest haatdragende uitspraken. Als ze onvoldoende haat vindt om te citeren, schrijft ze alsof anderen het hadden kunnen of moeten zeggen. Sartre, bijvoorbeeld, volbracht zijn werk niet. Hij had "de blanke moeten ombrengen". Hij had ook moeten schrijven: "Een Israeliër omleggen is twee vliegen in één klap slaan, een verdrukker en een verdrukte elimineren: blijven over, een dode en een bevrijde."

Het Algerijnse Islamitische Reddingsfront (FIS) vindt emancipatie een "Joods woord" en daarom te mijden. Bouteldja volgt dat voorschrift en komt met een eigen soort feminisme dat zij omschrijft als "de-koloniaal". De grondslag daarvan is: "Mijn lichaam hoort mij niet toe. Er is geen morele autoriteit die me ertoe kan brengen dat ordewoord van de blanke feministen te onderschrijven. Ik behoor aan (...) de islam."

"Men beweert", schrijft ze, dat met machinegeweren werd geschoten op mensen die rustig op een terras zaten. Als dat gebeurde, dan is het volgens haar omdat de schutters slechts de keuze hadden tussen schoenpoetser en kamikaze worden. Zij heeft ook helden. Toen de Iraanse president Mahoud Ahmadinejad in 2008 op de Columbia University in New York sprak, werd hij geïnterpelleerd over de talrijke terechtstellingen van homoseksuelen in zijn land. Zijn antwoord: "Er zijn geen homoseksuelen in Iran." "Ik juichte", schrijft Bouteldja over dat antwoord. Het had op haar "het effect van een fascinerend kunstwerk".

Kiezen tussen fascisme en 'ons'

Zij spreekt misprijzend over homo's, hatelijk over de blanken die Arabische homo's willen steunen. Het meeste misprijzen heeft ze voor links dat zich humanistisch en begrijpend wil opstellen tegenover haar en haar medestanders, terwijl het voor haar toch overduidelijk is: blanke Europeanen hebben slechts de keuze tussen fascisme en "ons". Veel keuze biedt dat overigens niet. De in Frankrijk geschoolde Bouteldja klaagt dat ze geïndoctrineerd werd door de "republikeinse school" die haar tegen Hitler heeft opgezet. Haar neef die zegt "Hitler ken ik niet" die heeft het volgens haar bij het rechte eind: "Voor het Zuiden is de Shoah minder dan een detail." Zij spreekt de hoop uit dat het Zuiden zich massaal tegen het Noorden keert.

"De-koloniaal feminisme"? Expliciet racistisch, haat- en geweldpredikend. Toch werd Bouteldja in 2014 uitgenodigd door het Belgisch Forum tegen islamofobie... blijkbaar om ons verdraagzaamheid bij te brengen. Zij kon vorig jaar ook haar boek in het gemeenschapscentrum de Pianofabriek in Sint-Gillis komen voorstellen. Dat gebeuren werd aangekondigd als een "antiracistisch evenement". Zijn die mensen de nuttige idioten van de strijd "tegen de blanke", haten ze individuele vrijheid en de seculiere samenleving zozeer, beschouwen ze ons als idioten? Nu ja, wie subsidies toekende aan die evenementen en organisaties is dat wel.

Het feminisme heeft duizend gezichten, maar dan toch niet dit.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234