Dinsdag 15/06/2021

De duivel is een vrouw

In verf vereeuwigd door Picasso, heupwiegend vertolkt door Beyoncé. Anderhalve eeuw na haar geboorte is de ultieme operacreatuur Carmen, vanaf zondag te bewonderen in de Vlaamse Opera, de bühne ver ontgroeid.

Ze is dominant, zit boordevol passie en heeft voortdurend zin om te vrijen. En toch schemert in de voornaam van Carmen Waterslaeghers, het meest kleurrijke personage van F.C. De kampioenen, geen knipoog naar de opera van Bizet door. "Aanvankelijk moest het personage van Loes Van Den Heuvel zelfs een half-Spaanse furie worden, en sprak ze voortdurend in half-Spaanse volzinnen", lacht Frank Van Laecke, als scenarist mee aan de wieg van Vlaanderens meest herhaalde televisieserie. "Maar daar houdt de vergelijking met Bizet helaas op. Carmen was gewoon de eerste Spaansklinkende naam die bij ons opkwam."

Toeval of niet, vast staat: sinds de Franse auteur Prosper Merimée in 1845 het personage Carmen schiep, is de onconventionele zigeunerin alomtegenwoordig. In opera, theater, dans, film zowel als computergames: gretig maakt ze haar opwachting, brengt ze een eenvoudige jongen het hoofd op hol, opteert ze alsnog voor een glamoureuze toreador en wordt ze neergestoken. Femme fatale in het diepst van haar gedachten. Immer authentiek, nooit weerstaanbaar.

In 1875 nog luidkeels weggehoond door de Parijse bourgeoisie, is Bizets operaversie van Carmen anno 2012 de bühne ver voorbij. Haar naam is een begrip geworden, haar karakter stroomt door de bloedbanen van cultuur en maatschappij. "Carmen is het archetype van de oersterke vrouw, die geen compromissen wil sluiten", zegt Van Laecke, tevens regisseur van operabewerkingen als La Traviata en Faust. "Ze wil helemaal onafhankelijk leven, en is bereid daar de hoogste prijs voor te betalen. Carmen sterft nog liever dan haar eigen principes op te geven. Dat spreekt heel erg aan, net als haar losbandige leven."

Biseksuele Senegalese

Op 10 juni strijkt ze in Antwerpen neer. Op het podium van de Vlaamse Opera, alwaar de Amerikaanse regisseur Daniel Kramer zijn versie van de operaklassieker presenteert. Eros en thanatos aan de Schelde. Vrijheid wordt volgens Carmen namelijk alleen door een ongeremde seksuele beleving bewerkstelligd. In een maatschappij die getekend wordt door hypocrisie en onderdrukking ligt daar het paradijs. Maar: het bevredigen van die lust dient gestraft, met onafwendbare afloop.

"Het verhaal van Carmen is erg audiovisueel, met zijn herkenbare muziek en dans, en de sterke, dramatische karakters", schrijft Ann Davies, onderzoekster aan de universiteit van het Britse Newcastle, in haar paper The Film Industry's 100-year Love Affair with Carmen. "Daarom leent het zich uitstekend tot filmadaptaties. En het ziet er, ondanks het grote aantal Carmen-films dat reeds werd ingeblikt, niet naar uit dat de mensen nieuwe interpretaties snel beu zullen zijn."

Nagel op de kop. Blijkt uit de nog steeds talrijke opvoeringen. Blijkt ook uit de meest recente remakes. De voorbije jaren werd Carmen als een zwarte hiphopdiva (Beyoncé in de door muziekzender MTV geproduceerde Carmen: a Hopera), een biseksuele Senegalese (Karmen Gei, uit 2001) en als promodame voor een gelijknamig sigarettenmerk opgevoerd. De muziek op zijn beurt, de beroemde aria Habanera op kop, blijft reclame- en filmfragmenten doorspekken. Denk aan de Disneyklassieker Up (2009) en de Doritos-spotjes tijdens de Amerikaanse Super Bowl van 2007.

Tom & Jerry

Met hits als 'Habanera' en 'Les Toréadors' is Bizets Carmen vandaag dan ook één van de populairste opera's. Duikt in meer dan zeventig films op bijvoorbeeld, waarvan 40 stille. Van Cecil B. DeMille (Carmen, 1915) over Charlie Chaplin (Burlesque on Carmen, 1916) tot Maurits Binger (Een Carmen van het Noorden, 1919): het witte doek omarmt Carmen als betrof het een hitsige gazelle. Zelfs Adolf Hitler ordonneert in volle oorlogspropaganda een persoonlijke remake.

"Carmen is de perfecte weergave van de tragische mop die de essentie van de liefde is", weet de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche eind negentiende eeuw reeds. "Vrouwen als Carmen brengen met hun duivelse vrouwelijkheid een soort passioneel geweld teweeg dat de man elke zorg voor zijn eigen sociale positie doet verliezen", voegt de Italiaanse kunstcriticus Mario Praz er in 1933 aan toe. Volg Carmen, en weg is het fatsoen, weg de discipline, weg de orde.

Een halve eeuw na Praz tekenen zowel de Italiaanse regisseur Fransesco Rossi als de Spaanse flamencofilmer Carlos Saura voor een hoogst eigen invulling, terwijl nouvelle vague-boegbeeld Jean-Luc Godard in zijn Prénom Carmen (1983) ene Carmen X, terroriste die tijdens een bankoverval haar hart aan een veiligheidsagent verliest, opvoert. In tussentijd verscheen bovendien 'Carmen get It!', een aflevering van Tom & Jerry, en inspireerde Carmen de Spaanse grootmeester Pablo Picasso. Tot tweemaal toe.

Van Spanje tot Slovenië, en van art house tot cartoon: plot, karakters en locatie wordt telkens anders ingekleurd, Carmen blijft begeesteren. Onderschat in deze ook haar invloed op klassieke femme fatale-titels als The Devil Is AWoman (Rita Hayworth), Basic Instinct (Sharon Stone) of Fatal Attraction (Glenn Close) niet.

"Dit is het bewijs dat het verhaal van Carmen niet gedateerd is en tot op vandaag hoogst relevant blijft", schrijft Ann Davies. "Het gaat over herkenbare situaties en emoties: liefde, jaloezie, mannelijke fantasieën en onze houding ten opzichte van vrouwen."

Of zoals Prosper Merimée het in zijn novelle reeds neerpende: "L'amour est un oiseau rebelle."

Carmen, door Daniel Kramer, gaat op 10 juni in première in de Vlaamse Opera in Antwerpen, en is vanaf 27 juni te zien in Gent.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234