Dinsdag 02/03/2021

De duistere kant in elk van ons

"De eisen van de boze persoon halen het meestal"

Anakin Skywalker was mooi, jong en boos. Zo boos dat hij overliep naar de duistere kant en Darth Vader werd. Er zijn vijf negatieve basisemoties in elk mens: verdriet, angst, schaamte, walging en woede. De meest duistere is woede. Bij angst stroomt het bloed naar je benen, zodat je hard kan weglopen. Bij woede stroomt het naar je handen om toe te slaan. "Boosheid hoort bij macht", zegt sociaal psycholoog Gerben van der Kleef. "Iemand die zich boos maakt, wordt aanzien als een machtiger persoon."

Door Katrijn Serneels

We doen het gemiddeld twee keer per week. En als we het doen, schreeuwen of roepen we er in 58% van de gevallen bij. In minder dan 10% van onze kwade momenten worden we ook fysiek agressief. En ook dan valt het nog mee: meestal gaat het om milde agressie, en gooien we met kleine dingen zoals een balpen of duwen we iets uit de weg. "Bij boos zijn denkt iedereen aan slaan en tieren, maar zo ver komt het vaak niet", zegt doctor Gerben van der Kleef, sociaal psycholoog aan de universiteit van Amsterdam. "Een beetje boos zijn is zelfs heel nuttig." Woede is een van de basisemoties van de mens, en in een wereld zonder woede zou van der Kleef niet willen leven. "Woede is de beste manier om te laten zien dat we het niet gelukkig zijn, dat we het niet eens zijn met wat er gebeurt. Nog voor we kunnen praten, kunnen we kwaad zijn. Het is een emotie die niet cultureel is bepaald. Kwaad zijn is een fysiologische reactie die aangeboren is." Als we kwaad worden, gaat het bloed naar de spieren van de handen, zodat je kracht hebt om toe te slaan. "Mijn leraar biologie zei vroeger: 'Je hebt mensen die wit van woede zijn, en mensen die rood van woede worden.'", herinnert psycholoog Ad Vingerhoets (universiteit van Tilburg) zich. "Wie wit van woede wordt, is het gevaarlijkst, want dan gaat al het bloed naar de spieren."

l Kalm blijven

Zwart van woede bestaat ook: het hart van Darth Vader is zwart van haat en verbittering geworden. Kan woede je persoonlijkheid veranderen? "Nee", meent Paul De Boeck (K.U.Leuven), die onderzoek doet naar woede. Alleen als driftigheid al een deel is van iemands persoonlijkheid kan het een dominant trekje worden. En als mensen ouder worden, worden ze doorgaans milder, zeker als het om mannen gaat. Dat heeft ook een fysiologische reden: het testosteronniveau van de man daalt immers. Maar er zijn ook uitzonderingen bekend: kwaadaardige oude mannen die plezier scheppen in wreedheid komen vaak in mythes voor. En ze bestaan ook wel in het echte leven, die kwaaie oude venten. Gelukkig leven Darth Vaders niet zo lang, want driftkoppen krijgen vlugger hartproblemen. Al bij kinderen van acht jaar is het duidelijk: de kinderen die het vijandigst reageren op gebeurtenissen in hun leven, hebben drie jaar later, als ze amper 11 zijn, al meer last van hoge bloeddruk en meer cholesterol, overgewicht en insulineresistentie. Deze kinderen lijden aan het metabolisch syndroom, een van de beste voorspellers van hartziektes, zo schrijven onderzoekers van de universiteit van Helsinki en Pittsburgh in Health Psychology. Ook uit onderzoek bij volwassenen blijkt dat wie een driftkikker was tussen zijn 18de en 35ste drie keer meer kans maakt om voor zijn vijftigste hartproblemen te krijgen, en na hun 55ste is die kans zes keer groter dan bij de kalmere medemens. Opvliegende mensen zijn ook dubbel zo vaak rokers en drinken ook meer. Geen wonder dat Darth Vader voor de helft uit robotonderdelen bestaat. Kalm blijven duurt het langst.

l Zelfvertrouwen en macht

Maar woede heeft ook zijn duistere voordelen: je kan er meer macht door krijgen. "Boosheid hoort bij macht", zegt sociaal psycholoog Gerben van der Kleef. "Het idee dat alleen gefrustreerde types met weinig zelfvertrouwen vaak in woede uitbarsten, klopt niet. Het is omgekeerd: mensen met weinig zelfvertrouwen maken zich zelden kwaad. Meestal zijn ze bang of teleurgesteld als iets niet loopt zoals ze willen. Het zijn net mensen met veel zelfvertrouwen en macht die zich boos maken en dat ook laten merken. Dat is niet zo vreemd. Je moet immers al sterk in je schoenen staan om openlijk boos te worden op iemand. Wie zich boos maakt, wordt minder sympathiek. Als je de baas bent, kan je je dat veroorloven. Het draagt zelfs bij tot je gezag. Wie zich boos maakt aan de onderhandelingstafel, wordt door de ander als machtiger ervaren, zo blijkt uit mijn onderzoek. En die krijgt ook meer macht: de eisen van de boze persoon worden meestal ingewilligd." Boosheid is ook besmettelijk. "Dat blijkt ook uit mijn onderzoek", zegt van der Kleef. "Wie met een boze persoon te maken krijgt en toegeeft aan diens eisen, wordt zelf een beetje boos. Bij de volgende onderhandeling gaat die zich ook veel agressiever opstellen. Boosheid is besmettelijk, het maakt de sfeer competitiever. Een te boze baas is dus geen goede zaak, want die tast de werksfeer in het hele bedrijf aan. Iedereen gaat er dan agressief en misnoegd bij lopen. En Darth Vader staat aan het hoofd van een heel rijk, dus gezellig leven moet het daar niet zijn. Ik hou toch meer van vriendelijke bazen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234