Donderdag 28/05/2020

De dood van eensterrenmaker

Toen regisseur Elia Kazan in 1999 een Honorary Oscar kreeg voor zijn hele carrière, waren enkele filmtitels ruim voldoende om duidelijk te maken dat de man een aantal onuitwisbare klassiekers op zijn naam had staan en de carrière van enkele legendarische sterren gelanceerd had. Toch werd de Oscar-ceremonie toen, en ook zijn nagedachtenis nu, overschaduwd door het feit dat Kazan een politiek omstreden figuur was.

De beroemde filmmaker, die zondagavond in zijn woning in Manhattan op 94-jarige leeftijd overleed, werd op 7 september 1909 als Elia Kazanjoglous geboren in het toenmalige Constantinopel (nu Istanbul) als zoon van Griekse ouders. Hij was amper vier toen zijn vader, die tapijthandelaar was, besloot naar de Verenigde Staten uit te wijken. Daar groeide de jonge Elia op in de Harlemwijk van New York. Over zijn Griekse herkomst en de emigratie naar de Verenigde Staten zou hij vele jaren later, in 1963, de sterk autobiografisch geïnspireerde film America, America maken.

Tapijten interesseerden hem niet, maar het theater des te meer. In de jaren dertig was Elia Kazan als acteur actief in allerlei groepen, zoals het Group Theatre, die vooral belangstelling hadden voor nieuwsoortig, sociaal bewust Amerikaans toneelwerk. In de jaren veertig maakte hij op Broadway naam als regisseur van toneelstukken, die ook de doorbraak betekenden van allerlei moderne theaterauteurs, zoals Arthur Miller (met Death of a Salesman) en Tennessee Williams (met A Streetcar Named Desire). In die periode was hij samen met Lee Strasberg ook de stuwende kracht achter de Actors' Studio, die een hele nieuwe methode van acteren, de zogenaamde Method, propageerde. Zelf omschreef hij die intense acteertechniek ooit als "psychologie omvormen tot gedrag".

Kazan begon films te regisseren en zijn eerste doorbraak kwam er in 1947 met de thriller Boomerang, over een procureur die er weliswaar in slaagt te verhinderen dat een onschuldige man ten onrechte veroordeeld wordt voor de moord op een priester, maar de schuldige wordt niet gevat, alhoewel het publiek wel weet wie de moord gepleegd heeft. Voor die tijd was zoiets - de toeschouwer naar huis sturen met het gevoel dat gerechtigheid niet geschied is - behoorlijk baanbrekend. Onder invloed van het toen in Italië florerende neorealisme draaide Kazan zijn film helemaal op locatie en met onbekende acteurs. Die aanpak, met onder meer de nadruk op rauw realisme en sociale bewogenheid, was zijn antwoord op het glamour- en Cinemascope-offensief waarmee Hollywood toentertijd de steeds zwaardere concurrentie van de opkomende televisie hoopte te counteren.

In Gentleman's Agreement uit 1947, waarvoor Kazan zijn eerste Oscar als regisseur kreeg, pakte hij het taboeonderwerp van het antisemitisme aan, terwijl raciale spanningen het thema waren van Pinky uit 1949. Zijn filmversie van A Streetcar Named Desire maakte in 1951 van Marlon Brando een ster - Kazan zou de acteur later omschrijven als "het enige genie op het vlak van acteren dat ik ooit heb ontmoet" - en de samenwerking met de man die zowat het symbool van de Method-acting zou worden, werd voortgezet met Viva Zapata en On the Waterfront, de dockside-thriller uit 1954 die maar liefst acht Oscars in de wacht sleepte (waaronder beste film, beste regisseur, beste acteur voor Brando en beste actrice voor de debuterende Eva Marie Saint). Op dat moment had Kazan, in het kader van de communistische heksenjacht van senator McCarthy, al 'namen genoemd' en daarom zagen sommigen in het verhaal van On the Waterfront - bokser Brando beslist uit de biecht te klappen over de maffia-invloed binnen de havenvakbond - een nauwelijks verholen vorm van zelfrechtvaardiging.

Met East of Eden, een film over getroubleerde familieverhoudingen naar de roman van John Steinbeck, deed hij in 1955 voor de carrière van de jonge James Dean wat hij eerder voor Brando had gedaan. Andere bekende films van Kazan waren Baby Doll, A Face in the Crowd, Splendor in the Grass, The Visitors en The Last Tycoon uit 1976, gebaseerd op een onafgewerkte roman van F. Scott Fitzgerald over Hollywood.

Jan Temmerman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234