Donderdag 28/05/2020

De dood van de dagbladvervolgstrip (1905 - 2007)

Uitgever Erwin Cavens:

Onder de kop 'Het einde van de Nederlandse dagbladvervolgstrip' trokken een Nederlandse uitgever en zijn auteur onlangs aan de alarmbel toen bleek dat de krant de Telegraaf de laatste reeks in zijn soort ten grave had gedragen. Daarmee komt in onze contreien een eind aan een fenomeen dat meer dan honderd jaar geleden startte en over de hele wereld (waanzinnig veel) meer kranten deed verkopen.

Door Geert De Weyer

Ook in Vlaanderen is het triest gesteld. Enkel de weinige klassiekers maken hier nog een kansje op voorpublicatie, speciaal voor kranten getekende vervolgstrips zijn onbestaande. De Morgen ging wroeten in het verleden, luisterde naar de hedendaagse klaagzang en zag dat de banden tussen dagbladen en strips niet verbroken zijn maar wel danig evolueren.

Eén enkel krantenstrookje, met een maximum van vier plaatjes, gedetailleerd uitgewerkt in de stijl van oude grootmeesters als Milton Caniff. De hoofdrol ging naar de onverschrokken en sexy Nicky Saxx, actie en avontuur waren op elke plaatje aanwezig. Meer dan vijftien jaar lang leverden tekenaar Minck Oosterveer en zijn scenarist Willem Ritsier zeven dagen per week een strookje aan de Telegraaf.

Maar vorige maand gaf Nederlands populairste dagblad plots te kennen er de brui aan te geven nog voor het 21ste verhaal goed op dreef was. "Het stripfeuilleton is overleden", kopte daags nadien het persbericht van de Haarlemse uitgeverij Bee Dee, die de Nicky Saxx-albums uitgeeft. Vrijdag, op 4 januari, verscheen de inderhaast afgewerkte slotstrook. Exit Saxx. Doek!

Op de site van Oosterveer heerste die dag een begrafenisstemming, mede door de illustratie waarin hij Nicky Saxx en co. de begrafenis laat bijwonen van de dagbladvervolgstrip, een tekenplaat die de laatste weken niet onopgemerkt voorbijging in de stripscène. "Het besluit om ermee te stoppen was niet omdat de strip niet langer populair was, maar omdat er geen toekomst meer wordt gezien voor vervolgstrips", schreef de auteur op zijn site. "Kranten zien die als uit de tijd omdat het algemene, gemiddelde publiek nu eenmaal een voorkeur heeft voor de gebruikelijke dagelijkse gag-stopstrip, wat overigens altijd al zo geweest is. Het verschil is dat men nu alleen nog maar luistert naar die grote algemene vraag en daar wordt nu de laatste avonturenvervolgstrip in Nederland (en waarschijnlijk in Europa) die dagelijks in de krant verscheen voor stopgezet."

"Toen de voorpublicatie van Olivier Bommel en Tom Poes in 1986 in Nederland stopgezet werd, was er vier jaar geen publicatie meer van een speciaal voor de krant gemaakte strip", zegt Jan Verdegaal, uitgever van Bee Dee. "Pas in 1990 heeft Oosterveer de draad opgenomen. Hij is al die tijd de enige stripauteur geweest die dat ambacht uitoefende. Goed, er waren voorpublicaties in onder meer Het Parool of het Algemeen Dagblad, maar die strips werden niet speciaal voor de krant vervaardigd, ze dienden eerder ter promotie van de albumuitgaven."

Volgens Verdegaal is de krantenstrip verdwenen omdat het publiek het "gewoonweg niet meer spannend vindt om één strookje per dag te lezen". Hij is de eerste om toe te geven dat het trage tempo ervoor zorgt dat niet iedereen na een half jaar nog kan volgen. Maar toch... "Een bepaald soort strip zal hiermee definitief verdwijnen. Saxx was de laatste in haar soort. Je ziet het overigens overal. In Scandinavië publiceren ze nog wel Flash Gordon maar die reeks is verdorie van midden jaren dertig. Ach, het moet allemaal fastfood het zijn.

"Wat mij betreft gaat het om een verschraling van de Nederlandse kranten. Geen enkele krant wil nog een avontuurlijke vervolgstrip. Het genre van avontuurlijke vervolgverhalen zie je vaker bij tijdschriften terechtkomen, waar je sneller en meer van een strip kunt brengen. Kranten bieden auteurs niet langer de gelegenheid om de rit rustig uit te rijden."

Zo'n honderd jaar terug was dat wel even anders. Toen een zekere Winsor McCay in 1905 zijn dromerige jongetje Kleine Nemo aanbood bij The New York Herald, bleek dat zelfs het begin van een heuse krantenoorlog. McCays strip (nu een klassieker) over een zwartharig jongetje dat de meest bizarre dromen beleefde, met zijn langbenige bed over de wolkenkrabbers van New York stapte, uitzinnige creaturen tegen het lijf liep en op het laatste plaatje steevast naast zijn bed ontwaakte, moet zowat de eerste ter wereld geweest zijn die krantenmagnaten wakkerschudde. Immers, al snel werd duidelijk dat Little Nemo de krantenoplage fors deed stijgen.

Het duurde dan ook niet lang of concurrerende kranten probeerden de geliefde auteur met grof geld voor zich te winnen. Zes jaar na de eerste publicatie bereikte de krantenoorlog zijn hoogtepunt toen Little Nemo (onder een andere titel) bij de concurrerende The New York American verscheen. Het getouwtrek bleef echter duren, zodat Nemo nog eens drie jaar later opnieuw in zijn oorspronkelijke krant verscheen.

Het was niet de laatste keer dat krantenmagnaten vochten voor strips en hun auteurs. Toen mediamagnaat William Randolph Hearst in de jaren dertig merkte hoe de oplage van een concurrerende krant maar bleef stijgen dankzij de publicatie van de sf-strip Buck Rogers, besliste hij prompt om een jonge, talentvolle tekenaar, Alex Raymond, een gelijkaardige sf-reeks op poten te laten zetten: Flash Gordon was geboren. In datzelfde jaar besloot The Evening Journal uit te pakken met de detectivestrip, Secret Agent X van diezelfde Raymond. Die titel zag het levenslicht enkel en alleen omdat misdaadbestrijder Dick Tracy lezers naar concurrerende kranten liet hollen.

Dichter bij huis ging Willy Vandersteen in het midden van de vorige eeuw de strijd aan met Marc Sleen. Hij slaagde erin om Suske en Wiske in het nadeel van Nero in de Nederlandse kranten te krijgen. Sleen vocht dan weer een robbertje uit met Jef Nys. Diens Jommeke werd eveneens voorgepubliceerd in Het Volk en had in eerste instantie hetzelfde publiek voor ogen. Jommeke werd Sleen te populair en uiteindelijk besliste Nys om van Jommeke dan maar een heuse kinderstrip te maken.

Waarom dagbladen een eeuw later geen strips, of ze nu speciaal getekend werden voor de krant of niet, meer willen opnemen, heeft verschillende redenen. Chantal Janssens, nu businessmanager bij Humo, was tussen 1995 en 2006 commercieel directeur van De Morgen. Jarenlang was ze verantwoordelijk voor de voorpublicaties van strips in deze krant, voornamelijk uit de Lombard/Dargaudstal, zoals XIII, Thorgal, Niklos Koda of Blake en Mortimer.

"Daar kwam pas een einde aan toen De Morgen op berlinerformaat overging", begint ze. "Toenmalig hoofdredacteur Yves Desmet besliste er toen mee te stoppen omdat je de strips niet eindeloos kon blijven verkleinen." Volgens Janssens is het effect van een voorpublicatie in de krant wat meerverkoop betreft nihil. "Daar verkoop je vandaag de dag geen enkel exemplaar meer door."Maar naar de reden van de stopzetting van voorpublicaties is het gissen. Janssens: "Misschien wel omdat albums sneller verschijnen. Vroeger verscheen een verhaal eerst in de krant en kwam het album maanden later uit. Nu was het in De Morgen vaak zo dat het album er in de helft van de voorpublicatie al was. De interesse van de liefhebbers was dus veel minder. Weet je, in de jaren zestig, zeventig publiceerden de dagbladen ook feuilletons, romans in stukjes. Ik herinner me een boek van Aster Berkhof dat in afleveringen in De Standaard verscheen. Dat zie je tegenwoordig ook niet meer. De wereld is gewoon sneller geworden. Niemand kan nog wachten."

Ludo Stroobants, uitgeefdirecteur strips bij Standaard Uitgeverij, zegt dat voorpublicaties erg belangrijk zijn voor zowel oude als nieuwe strips, "omdat ze een nieuw publiek aanboren", maar erkent de hedendaagse teloorgang ervan. "Onze evergreens als Suske en Wiske en Kiekeboe blijven goed lopen in de Vlaamse kranten maar het is erg moeilijk om er nieuwe reeksen in voor te publiceren. Je ziet dat dagbladen er steeds minder ruimte voor reserveren. Zeker in Nederland. Toen de krantengroep BN/De Stem de voorpublicatie van Suske en Wiske stopzette, viel Vandersteens klassieker na veertig jaar plots zonder Nederlandse voorpublicatie. Wat we wel zien, is dat tijdschriften, met name tv-bladen, nu wel interesse vertonen. Suske en Wiske wordt bijvoorbeeld voorgepubliceerd in Tros Kompas. Studies hebben uitgewezen dat kinderen de tv-pagina's lezen."

Stroobants heeft zo zijn eigen idee waarom dagbladen steeds minder voorpublicaties opnemen. "Ik denk dat krantenuitgevers iets minder geneigd zijn om de jeugd als doelpubliek te beschouwen. Het is een doelgroep die ze mijns inziens niet voldoende aanboren. De natuurlijke link tussen strips en dagbladen is daardoor aan het vervagen"

Maar ook de volwassenenstrip deelt in de brokken, meent Balloon Booksuitgever Erwin Cavens (Dargaud, Lombard en Dupuis). "Wij hebben met Het Belang van Limburg/Gazet van Antwerpen een exclusiviteitscontract dat stipuleert dat wij de kranten alle strips geven, op één uitzondering na. Die mag van een andere uitgever komen. Dat is belangrijk voor ons, want wij hebben geen geld om promoclips op televisie te kopen. Ik zie dat er voor en na FC De Kampioenen een promoclip over de strip verschijnt, maar dat zijn uitzonderingen. Voor de rest is het knokken om de strips aan de man te brengen.

"Ik merk dat kranten nauwelijks budget hebben voor voorpublicaties. Ze willen het wel, maar liever gratis of goedkoop. En steevast kiezen ze voor de toppers als XIII of Largo Winch. Kijk, bij Dupuis krijgen de auteurs een prijs per afgeleverde tekenplaat. Dat moeten we terug zien te verdienen via de voorpublicaties, want het kan niet gerecupereerd worden op hun royalty's. Vermits er steeds minder voorpublicaties zijn, hebben we een probleem, want er zijn nu ook geen stripbladen waarin we oude en gloednieuwe kunnen voorpubliceren."

En de nieuwe generatie Vlaamse stripauteurs? Die blijft voorlopig op haar honger, zegt Johan Stuyck, uitgever van Oogachtend, die namen als Kim, Ilah, Brecht Evens of Randall.C onder zijn hoede heeft. Hij erkent dat het werk van die jonge auteurs wellicht niet gemaakt is om dag na dag in een krant te verschijnen, "maar als een krant of weekblad het lef zou hebben om sommige talenten een voorstel te doen, zouden die zich wel degelijk aanpassen aan het medium en het ritme. Ik denk dat Vandersteen, Sleen, Nys of Merho dat vroeger ook deden. De krantenstrip ontstond ná de krant en niet omgekeerd, natuurlijk. Evens of Randall zouden dat fantastisch kunnen invullen, denk ik, maar het is natuurlijk veel goedkoper om Amerikaanse import te publiceren - en dat niet toe te geven - of contacten machtige groepen als Standaard Uitgeverij te behouden."

Dat de voorpublicaties overal stopgezet worden, betekent nog niet dat de band tussen kranten en strips geen commerciële meerwaarde meer kan bieden. Integendeel. Terwijl een voorpublicatie van een vervolgstrip vroeger aanzette tot een stijgende krantenverkoop, zijn het nu de stripalbums zelf die door de commerciële diensten van kranten in de strijd worden geworpen.

"Door het gratis of goedkoop weggeven van een bekende strip, hebben we dat effect wel bereikt", zegt Janssens. "Toen we grote strips als Kuifje of 'Het Gele Teken' uit de Blake en Mortimer-reeks weggaven, resulteerde dat in een serieuze verkoopspiek, zeker bij de gratis strips waarin we een dossier of making-of staken. Daar vlogen de verzamelaars op af. Toen we ooit 'Kuifje in Tibet' weggaven, was De Morgen uitverkocht nog voor hij goed en wel in de winkel lag. Verzamelaars kochten hele stapels op. Het resulteerde in dubbele verkoop. 'Het Gele Teken' was goed voor 40 procent meerverkoop.

"Zelfs betalende strips waarvoor men enkele euro's moest neertellen, deden het goed. Herinner je je de Kuifje in klein formaat bij De Morgen en Het Parool? Dat was toen nog niet verkrijgbaar in de winkel. Ook dat werkte erg goed. Een beetje minder waren de acties waarin lezers met een bon uit de krant een gratis strip in de betere stripwinkels mochten afhalen. Dat was goed voor 10 procent meerverkoop. De drempel was natuurlijk hoger. Er is een wereld van verschil tussen mensen strips laten afhalen in twintig Vlaamse stripwinkels of in 4.000 perspunten."

Bart Klaps, manager krantenverkoop bij Concentra, deelt die visie. Het Belang van Limburg/Gazet van Antwerpen, die recentelijk met veel succes Kuifje- en Kiekeboe-kranten uitbrachten waarin alle foto's door stripbeelden werden vervangen, hebben wellicht de succesvolste stripactie gelanceerd met de '1-euroactie'. Klaps: "In principe begonnen we met populaire strips. Tien weken lang kon je elke woensdag een strip voor een euro kopen. In de derde week van die actie wisten we al dat we er vooral niet mee moesten stoppen. We hebben het uiteindelijk twee jaar volgehouden, goed voor honderd strips."

Volgens Klaps was de impact op de meerverkoop vooral het eerste jaar duidelijk zichtbaar. "Het tweede jaar was dat iets minder, maar beslisten we het honderd titels vol te houden. We wilden namelijk het imago hebben van stripkrant."

"We hebben ook snel geleerd welke strips het goed doen en welke minder. Vergeet niet dat je een groot publiek aanspreekt. In principe moet je naar de platte strips als bijvoorbeeld FC De Kampioenen gaan, maar we zijn blij dat we ook strips als XIII konden brengen. Dat is nogal een degelijke strip, maar iets minder populair. Kijk, we hebben onze stripjournalist Jan Bex de keuze mee laten bepalen. Hij wilde gaan voor kwaliteit, wij als marketingmensen eerder voor het commerciële. Maar de kracht van de actie was net de mix van beide, het feit dat we niet te veel platte strips brachten."

Het Nieuwsblad pikte die strategie op en bracht de jongste jaren eveneens strips voor een euro, zoals het beste van Suske en Wiske, De Rode Ridder, Nero of Kiekeboe. Van iedere titel gingen naar verluidt zo'n 25.000 albums over de toonbank.

Ook Stuyck (Oogachtend) ging mee met die trend toen hij twee jaar geleden een speciale herdruk van het eerste uitverkochte Esther Verkest-album van Kim voor een meerprijs van 5 euro bij P-Magazine liet voegen. "Van de 15.000 voorziene exemplaren werden er in die week ruim driekwart verkocht. Dat is in marketingtermen erg goed. Maar helaas, voor de verkoop van de andere Kimboeken resulteerde die actie niet in een meerverkoop. Ik vermoed dat de P-lezer eerder in de krantenwinkel dan in de boekhandel komt. En om verschillende redenen ligt Esther niet in de krantenkiosk."

Bij Standaard Uitgeverij, waarvan de strips wel de kiosken bevolken, is er wel reden tot juichen. Stroobants: "Dit soort acties boort een ander publiek aan. We zien het nu ook aan de oude zwart-wit-Nero's die Het Nieuwsblad aanbiedt: plots zie je een grotere belangstelling voor die reeks in de gewone verkoop."

Stroobants heeft de teloorgang van de dagbladvoorpublicatie ondertussen aanvaard en slaat alternatieve wegen in. "In Nederland hebben we Jump, de nieuwe strip van Charel Cambré, gesampled in het blad van tv-zender Jetix, in België hebben we gratis albums weggegeven op jongerenevenementen in tien grote centrumsteden. Het ging telkens om een oplage van 100.000 exemplaren. Verder proberen we de nieuwe media te bereiken omdat kinderen daar te bereiken zijn. Zo hebben we een site geopend van Suske en Wiske en Kiekeboe, volgend jaar openen we een Urbanus-site. We zijn ook gestart met partnerships, bijvoorbeeld onze striptoren op de Kidcity-site.

Bij Dupuis ziet men het gratis weggeven van strips voorlopig niet zitten. Cavens: "We denken eerder aan een voorpublicatie naar het model van Amerikaanse filmdistributiehuizen waarin we een toptitel aanbieden op voorwaarde dat een mindere titel nadien ook gepubliceerd wordt. Verder plannen we Nederlandstalige sites van al onze uitgeverijen, maar zover zijn we nog niet. Nu, voor de promotie van de strip is het broodnodig dat voorpublicaties niet helemaal verdwijnen. In die zin werken we bij Balloon Books aan een speciaal project dat de belangstelling van kranten voor dit soort voorpublicaties weer kan aanwakkeren. Maar meer kan ik er voorlopig niet over zeggen."

Kranten hebben nauwelijks budget voor voorpublicaties. Ze willen het wel, maar liever gratis of goedkoop

Chantal Janssens, ex-commercieel directeur van De Morgen:

Toen we 'Kuifje in Tibet' weggaven, was de krant uitverkocht nog voor ze goed en wel in de winkel lag

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234