Zaterdag 18/01/2020

"De Dikke Van Dale: een vriend die al 150 jaar woord houdt"

Beeld ANP

Schrijfster Ann De Craemer verwoordt haar liefde voor taal in de blog 'Ik hou van taal'.

In het land van het Nederlands halen we vandaag vlaggen en wimpels boven: de Dikke Van Dale viert dit jaar zijn 150ste verjaardag, en dat wordt vanavond in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag gevierd met een groots jubileumfeest. De Schouwburg wordt voor één avond omgedoopt tot 'Hotel Van Dale, het hotel waar woorden wonen'.

Binnen een paar maanden mogen de champagnekurken opnieuw knallen, want voor het eerst in tien jaar zal er in 2015 weer een papieren editie van de Van Dale verschijnen. De laatste papieren editie van het 'Van Dale Groot Woordenboek van de Nederlandse taal', beter bekend onder zijn roepnaam 'de Dikke Van Dale', verscheen in 2005. Sindsdien werd er wel elk halfjaar een digitale update gepubliceerd.

Mijn prilste herinnering aan de Van Dale is die aan het handwoordenboek dat bij mijn ouders in een lade van het dressoir lag. Het betrof een uitgave van 1982, die ze een jaar na mijn geboortejaar hadden gekocht. De kaft was blauw en op de rug stonden in reliëf de sierlijke letters Van Dale. Als kind vond ik het wonderbaarlijk dat je door enkel het alfabet te kennen de betekenis van bijna elk eender woord in onze taal kon ontdekken. Wie, dacht ik toen al, heeft in godsnaam ooit het titanenwerk verricht om al die woorden te verzamelen en in de juiste volgorde te zetten?

Het antwoord is Johan Hendrik Van Dale (1828-1872). Zijn ouders waren afkomstig uit Eeklo, maar zijn vader vluchtte met zijn zwangere vrouw weg toen er in het Meetjesland een pokkenepidemie uitbrak. Ze kwamen in Sluis terecht, waar zoon Van Dale onderwijzer en archivaris werd. Toen al schreef hij leerboeken over taalzuiverheid, spraakkunst en zinsontleding. In 1867 werd hem gevraagd de eerste druk van het 'Nieuw woordenboek der Nederlandsche taal' uit 1864 van Isaac Marcus Calisch en Nathan Salomon Calisch te herzien.

Als onderwijzer had Van Dale altijd zijn leerlingen als publiek in gedachten, en daarom lette hij erop vaagheid te vermijden en telkens een duidelijk, precies en volledig antwoord te formuleren op de vraag 'wat betekent dat woord?' In vier jaar tijd slaagde Van Dale erin zijn herziening af te werken. Helaas overleed hij aan de pokken toen net de eerste afleveringen van zijn woordenboek verschenen waren. "Het schrijven van een Woordenboek is een ondankbaar en verdrietig werk", schreef hij in het voorbericht bij de druk van 1872. "Is er veel dat men heeft opgenomen of verbeterd, er is nog veel meer dat men, vergeten heeft, dat de aandacht ontsnapt is en alzoo onverbeterd is gebleven."

Dat 'verdrietig werk' heeft mij in elk geval al veel hulp en ook vreugde verschaft. In mijn tweede herinnering aan de Dikke Van Dale fiets ik van de faculteit Letteren en Wijsbegeerte op de Blandijnberg in Gent naar de wetenschappelijke boekhandel J. Story-Scientia, waar ik in een lange rij sta om mijn studieboeken op te halen - inclusief de driedelige Dikke Van Dale uit 1999. De aankoop ervan is niet verplicht, maar zo graag wil ik het woordenboek dat ik er een deel van het geld van mijn vakantiewerk aan besteed. Omdat ik niet op kot zit, fiets ik daarna met de Van Dale op de bagagedrager van mijn fiets naar het station van Gent Sint-Pieters. Thuis zet ik mijn zware lading op mijn bureau en doorblader ik mijn allereerste eigen grote woordenboek.

Herman Brusselmans zei ooit in een interview dat hij ervan geniet om zomaar de Van Dale te doorbladeren en op onbekende woorden te stuiten, en ik deel dezelfde afwijking. Cocaïnomanie: verstandsverbijstering tengevolge van overmatig cocaïnegebruik. Loentjesmaker: iem. die fantasie- of leugenverhalen vertelt en daarmee probeert bij iem. anders iets te bereiken. Tapoteren: onderzoeken of masseren door tikkend, klappend, hakkend of stompend te bekloppen.

Vanavond wordt tijdens het jubileumfeest in Den Haag ook aandacht besteed aan vergeten woorden. Een woord dat in de papieren Van Dale uit 2005 niet voorkwam, was 'appelblauwzeegroen' - voor mij een van de mooiste en meest beeldende woorden van het Nederlands. Gisteren stuurde ik een mail naar VRT-taaladviseur Ruud Hendrickx, die sinds 2009 Vlaams hoofdredacteur is van de Van Dale, en samen met Nederlander Ton den Boon de nieuwe editie verzorgt. Ik wilde van Hendrickx graag weten of 'appelblauwzeegroen' dit keer wel in het papieren woordenboek voorkomt. Tot mijn vreugde was zijn antwoord 'ja'. De Van Dale is er nu nog mooier op geworden.

Laat mij er tot slot ook voor pleiten om de papieren Van Dale het eeuwige leven te gunnen: veel naslagwerken verschijnen vandaag alleen nog digitaal, maar moge dat lot onze Van Dale bespaard blijven. Een digitaal woordenboek is handig, maar als je op papier in de schatkist van onze taal kan duiken, levert dat nog altijd de mooiste ontdekkingen op.

Beeld Eric De Mildt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234