Zaterdag 28/11/2020

Opinie

De democratie is niet op de terugtocht, maar staat wel op een kruispunt

Yves Leterme.Beeld Photo News

Yves Leterme is secretaris-generaal van het International Institute for Democracy and Electoral Assistance (International IDEA). Willem Vancutsem is verbonden aan hetzelfde instituut. 

Wie het nieuws volgt, gelooft gemakkelijk dat de democratie er slecht aan toe is. Steeds meer experts waarschuwen voor democratische achteruitgang, en het lijkt onmogelijk om nog een krant open te slaan die ons niet attent maakt op mensenrechtenschendingen en uitdagingen voor de rechtsstaat. Ligt de democratie echt in de lappenmand?

In The Global State of Democracy: Exploring Democracy’s Resilience, een van de meest grootschalige onderzoeken over het onderwerp ooit, stellen we vast dat alvast de electorale democratie niet op zijn retour is. In 2016 bepaalden competitieve verkiezingen in 68 procent van alle landen de machtshebbers, tegenover 30 procent in 1975. De meerderheid van de wereldbevolking leeft vandaag in een electorale democratie.

40 jaar vooruitgang

Maar betekent die numerieke toename ook dat de democratie wereldwijd gezonder is? Elke democratie is gestoeld op twee principes: controle over de overheid door de bevolking, en politieke gelijkheid onder burgers in het uitoefenen van die controle. Daarvoor is meer nodig dan alleen verkiezingen. Daarom hebben we de vooruitgang gemeten op vijf essentiële democratische attributen: representatieve overheid, fundamentele rechten, controles op de overheid, onpartijdige overheid, en burgerparticipatie.

De resultaten, die 155 landen en 40 jaar behelzen, zijn gevat in de nieuwe Global State of Democracy Indices, en tonen dat de democratie ook kwalitatief vooruitgang heeft geboekt. Regeringen zijn vandaag algemeen genomen representatiever en kunnen zich beter verantwoorden. Meer landen respecteren de fundamentele rechten van hun burgers. Overheden worden beter gecontroleerd door parlementen, rechterlijke macht en media. En technologische vooruitgang heeft nieuwe mogelijkheden geschapen voor burgerparticipatie.

Meer dan veertig jaar lang is de wereld getuige geweest van krachtige democratische ontwikkelingen. De democratie verkeert daarom, historisch gezien, in goede gezondheid.

Waakzaamheid

Toch is waakzaamheid geboden. Zo blijkt immers ook dat de vooruitgang die werd gerealiseerd, in verschillende landen onder druk staat.

Vooreerst staan traditionele manieren van politieke vertegenwoordiging onder druk, door een toenemende afkeer van gevestigde politieke actoren. Traditionele partijen worden gezien als niet meer in staat om de behoeften van burgers te herkennen, en de formele, verticale politieke organisatie wordt 'weggeüberiseerd' door de massieve doorbraak van ICT en sociale media. Het resultaat is een afname in verkiezingsopkomst, en een slinkende betrokkenheid bij politieke partijen, vooral onder jongeren.

Daarnaast is corruptie in vele regio's een blijvend probleem. Corruptie heeft een directe impact op de legitimiteit en de weerbaarheid van democratische instellingen, en de toevloed van big money in de politiek kan leiden tot de concentratie van macht in de handen van enkelen. Politiek wordt zo steeds meer gezien als een speelveld alleen voor rijken.

Meer algemeen heeft ook de groeiende ongelijkheid binnen landen een erg schadelijk effect, omdat ze doeltreffende dienstverlening verhindert en sociale samenhang ondermijnt. Ongelijkheid kan ook zorgen voor sociale onrust, wat in combinatie met religieus fundamentalisme dan weer tot gewelddadige conflicten kan leiden, zoals recent onder meer in het Midden-Oosten en sub-Sahara.

Veel van deze conflicten hebben gezorgd voor ongeziene vluchtelingenstromen, en de integratie van nieuwkomers is een uitdaging voor democratieën wereldwijd. Migratie en immigratie stellen beleidsmakers voor dilemma's, niet het minst omdat ze gelinkt zijn met culturele en politieke integratie, verdeling van welvaart, werkgelegenheid en burgerschap.

Willem Vancutsem.Beeld rv

Ten slotte komen ook pogingen om de democratie van binnenuit te ondermijnen of hedendaagse democratische regressie steeds meer voor, zoals recent in Venezuela, Turkije en Hongarije. In plaats van staatsgrepen en verkiezingsfraude nemen leiders met autoritaire neigingen nu hun toevlucht tot de manipulatie van democratische instrumenten. Dat leidt tot een verlenging van grondwettelijke termijnen, concentratie van macht bij de uitvoerende macht, en minder mogelijkheden voor oppositie.

Kruispunt

Na veertig jaar vooruitgang wordt de democratie vandaag geconfronteerd met een reeks uitdagingen, ook in België. Ons land heeft een robuuste democratie en haalt bovengemiddelde scores op alle democratische attributen. Maar ook hier blijven migratie en het vinden van de juiste balans tussen fundamentele rechten en veiligheid belangrijke uitdagingen. Democratie is een werkwoord, en mag nooit vanzelfsprekend worden beschouwd.

Vandaag wordt de democratie wereldwijd belaagd. Maar er is hoop: in tijden van regressie hechten burgers zelfs meer waarde aan democratische waarden. Niet de vraag naar democratie, maar constructiefouten in het aanbod zijn dus het probleem. Het is ieders verantwoordelijkheid om die fouten mee aan te kaarten en aan te pakken.

De democratie is niet op de terugtocht. Maar ze staat wél op een kruispunt. Het zijn onze acties en toewijding die zullen beslissen welke richting ze uitgaat.

idea.int/gsod-indices

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234