Donderdag 19/09/2019

'De democratie heeft het recht zichzelf te verdedigen'

Een liberale democratie die toestaat dat er in haar scholen verkondigd wordt dat die democratie gewapenderhand bestreden moet worden, is verkeerd bezig. De democratie heeft het recht zichzelf te verdedigen en dus zulke scholen te sluiten

Filosoof Simon Blackburn over de zoektocht naar de waarheid

Door Marnix Verplancke

Zoals zo vaak in de westerse filosofie kreeg ook de vraag wat waarheid is bij de Oude Grieken voor het eerst een antwoord, zij het niet meteen het eenduidigste wat er denkbaar is. De waarheid spreken, oreerde Aristoteles, is zeggen wat het is dat het is en wat het niet is dat het niet is, of met andere woorden een kat is een kat en geen hond. Natuurlijk waren er tegen die zienswijze heel wat zaken in te brengen - hoe definiëren we bijvoorbeeld 'kat' en hoe weten we dat dat woord overeenkomt met het beest, om er maar twee te noemen - vandaar dat deze correspondentietheorie vandaag niet veel aanhangers meer heeft. Door de eeuwen heen zijn er heel wat nieuwe theorieën ontstaan, waarvan de coherentietheorie - een specifiek oordeel is waar als het coherent is met de rest van je oordelen - en de pragmatische theorie die wil dat een oordeel waar is als het je in staat stelt om meer vat te hebben op de wereld rondom je, de belangrijkste zijn. Het recentste wapenfeit in de strijd tegen de onwaarheden wordt minimalisme genoemd: wanneer je ons een oordeel geeft, zullen wij je kunnen zeggen of het waar is of niet, maar al te veel moet je daar ook weer niet van verwachten. Wanneer je oordeel bijvoorbeeld luidt dat Brussel een grote stad is, zullen wij antwoorden dat dat waar is als Brussel een grote stad is. Daar is geen speld tussen te krijgen natuurlijk, maar veel schiet je er niet mee op. We zijn vandaag dus ver van Aristoteles, maar ook zo dichtbij.

Wanneer we aan Blackburn vragen hoe het vandaag gesteld is met de waarheid, schiet hij meteen uit de startblokken: "Dat hangt ervan af welk deel van onze cultuur je bekijkt. In de academische wereld doet de waarheid het vrij goed. Men zegt weleens dat 9/11 het postmodernisme de nek heeft omgedraaid, wat ik een beetje een stomme uitspraak vind, maar de aanslagen hebben er wel voor gezorgd dat veel academici zijn gaan beseffen dat het leven meer is dan een reeks intellectuele spelletjes. Je kunt niet langer met tekstjes spelen en hun interne paradoxen tegen elkaar laten werken om tot de conclusie te komen dat er niets bestaat buiten de tekst, zoals Derrida beweerde. En ook de ironisch-esthetische kijk zoals Richard Rorty die uitdraagt, heeft alle betekenis verloren. Er lopen vandaag immers heel wat gevaarlijke mensen rond met duidelijke ideeën en tenzij wij eenzelfde ideeënsysteem aanhouden wat het hunne het hoofd kan bieden, verdienen we het misschien wel om het onderspit te delven tegen mensen die bereid zijn om te vechten en te sterven voor hun waarheid."

Maar hoe bouwen we zo'n ideeënsysteem op? Zij hebben immers God aan hun zijde en dan is het gemakkelijk om de waarheid te kennen, terwijl wij allang niet meer in die God geloven en dus iedere theorie op de mens zelf moeten baseren.

"Het probleem is dat er voor de westerse liberale denker veel te veel goden zijn en dat ze nog allemaal iets anders zeggen ook. Wij hebben het religieuze juk afgelegd in de zeventiende en achttiende eeuw met de opkomst van de verlichting en het lijkt me geen goed idee om het postmodernisme nu te verlaten om een nieuw soort religieus dogmatisme te omarmen. Hoe groot de kans is dat dit werkelijk zal gebeuren, weet ik niet. Onze liberale traditie is immers heel sterk, maar ze ligt duidelijk onder vuur, in de VS natuurlijk, maar ook in Groot-Brittannië en zelfs in Nederland. Wat de dood van Theo van Gogh teweeg heeft gebracht, is in feite onvoorstelbaar. Blijkbaar is er niets zo werkzaam als angst om de menselijke geest warm te maken voor dogmatisme."

Gaan we dat particuliere dogmatisme te lijf met universele waarden?

"Persoonlijk geloof ik daar wel in. De grote verlichtingsdenkers hebben hun uiterste best gedaan om de ethiek een seculier fundament te geven. Ze hebben natuurlijk niet alle problemen opgelost. Het antwoord op de vraag hoe ver de welvaartsstaat moest gaan, zul je bij hen niet vinden, net zomin als wat het ideale evenwicht is tussen overheidscontrole en individuele vrijheid. Wat een goed bestuur is en wat goede levensomstandigheden zijn, geldt overal. En dat hebben we te danken aan denkers als Shaftesbury, Diderot, Voltaire en Grotius. Ik vind het doodjammer dat er op de wereld zoveel mensen zijn die dat blijkbaar niet willen inzien."

En hoe overtuig je die dan?

"Volgens mij kom je in deze materie veel verder met overtuigen door ervaring en onderwijs dan met argumenteren. Zodra je in een stevige discussie verzeild geraakt bent over een bepaalde waarde, is het al te laat. Dan hebben de twee zijden zich ingegraven en is er geen compromis meer mogelijk. Waar het op aankomt, is ervaren dat er andere ideeën bestaan en bereid zijn je eraan over te geven. Er is niets zo efficiënt om je vijand beter te begrijpen dan een tijdje kort op zijn lip te gaan leven. Duik onder in kunst en al het andere wat de verbeelding aan het werk zet. Adam Smith dacht bijvoorbeeld dat handel een heel relativerende werking heeft omdat die je in contact brengt met andere culturen. En ik zou er reizen aan toe willen voegen. De grote filosofen lezen kan ook helpen, niet omdat ze de waarheid in pacht zouden hebben, maar omdat ze de cruciale vragen stellen en een mooi beeld geven van waar het in het leven om draait."

Hoe zou u reageren wanneer een fundamentalist tegenover u staat die zegt: ik heb het recht u te doden omdat u niet in mijn God gelooft?

"Het eerste wat ik zou doen, is hem proberen afleiden en rap weglopen (lacht) en als dat niet lukt, zou ik hem proberen neutraliseren door een intellectuele muur om hem heen te bouwen. Zo iemand is echter een klassiek voorbeeld van een persoon met wie je niet meer kunt discussiëren. Dat levert niets meer op. Heel ver zou ik dus wellicht niet komen met mijn muur. Op dat moment is er in feite geen redding meer mogelijk. Je moet ervoor zorgen dat het niet zo ver kan komen en dat doe je door je nu in te zetten voor de volgende generatie. Wat je moet verhinderen is dat de fundamentalist zijn kinderen in eenzelfde enggeestig systeem opvoedt. En daar treedt de overheid op de voorgrond, want die heeft het recht te bepalen welke doctrines wel of niet op school aangeleerd kunnen worden. Het idee van scholen gebaseerd op religie, zoals de huidige Engelse regering die wil oprichten, is een verschrikkelijke miskleun. De katholieke gemeenschap sponsort de katholieke scholen, idem voor de protestantse en de islamitische. Een betere manier om segregatie te bevorderen is er volgens mij niet, wat dus zeker niet de weg is naar meer integratie en wederzijds begrip. Een liberale democratie die toestaat dat er in haar scholen verkondigd wordt dat die democratie gewapenderhand bestreden moet worden is verkeerd bezig. De democratie heeft het recht zichzelf te verdedigen en dus zulke scholen te sluiten. De staat is zijn burgers veiligheid verschuldigd en die kan er alleen zijn als mogelijke tegenstanders van die vrijheid afgeblokt worden."

Maar is het niet mogelijk dat Koranscholen juist omgekeerd werken en bestaande frustraties naar een creatievere uitweg kanaliseren?

"Ik heb dat nog niet gezien. Segregatie is nooit de weg vooruit. De gedwongen integratie zal natuurlijk wrijvingen opleveren, maar die duren maar één of twee generaties. Uiteindelijk zal er een assimilatie plaatsvinden. Dat betekent niet dat tradities verlaten moeten worden, maar wel dat ze op een natuurlijke manier zullen verzwakken. En daar is geen alternatief voor. Ik zie echt geen toekomst voor een maatschappij waarin de verschillende culturele groepen het recht hebben om hun oude haat tegenover elkaar te bestendigen of op te drijven."

Kan de democratie het fundamentalisme niet overwinnen zonder het te verbieden?

"Wanneer je me die vraag dertig jaar geleden had gesteld, had ik zeker ja gezegd, maar de wereld is veranderd. Identiteitskwesties zijn veel belangrijker geworden en religies worden aangewend om die identiteit te benadrukken. Mensen willen gerespecteerd worden en gieten daar een religieuze saus over. Cartoons kunnen dan opeens niet meer, of bepaalde kunstvoorwerpen moeten verdwijnen, wat in de VS regelmatig gebeurt wanneer een paar native Americans een museum binnenstappen, naar een tentoonstellingskast gaan en zeggen dat er een religieus object in ligt dat niet door vrouwen gezien mag worden. Minderheidsgroepen stellen hun eisen en de meerderheid heeft veel moeite om aan die eisen te weerstaan. Waarom dit precies nu gebeurt, weet ik ook niet, maar misschien heeft het wel iets te maken met het verdwijnen van de tegenstelling tussen Oost en West na het ineenklappen van de Sovjet-Unie. Opeens is de externe vijand weg en willen we ons profileren binnen de eigen maatschappij."

Heeft het ook niet met kansloosheid en achterstelling te maken. Wanneer je je gediscrimineerd voelt, heb je misschien de neiging om je identiteit sterker te benadrukken.

"Misschien, maar ik denk dat het allemaal niet zo simpel is als sommige Fransen het willen doen geloven. In Groot-Brittannië komen veel extremistische islamieten uit de middenklasse en zijn ze behoorlijk goed geschoold. We moeten niet te snel achter politieke slogans aan gaan hollen, maar eerst zorgvuldig nagaan waarom die identiteitspolitiek zo belangrijk is geworden. Anders kunnen we er niets tegen inbrengen en als we dat niet kunnen, is iedere vorm van samenleven onmogelijk. En ik doel hier dan niet alleen op moslims. In Amerika worden abortusklinieken opgeblazen door christelijke fundamentalisten en Engeland kampt al een paar decennia met dierenrechtenfundamentalisten. Blijkbaar vindt iedereen tegenwoordig dat hij, omdat hij iets wil, ook het recht heeft om dit gewapenderhand te bemachtigen. We beleven vandaag een neergang van de hoffelijkheid en de civiliteit".

Moeten we niet een meer pragmatische kijk op waarden en geboden ontwikkelen. We hebben geen fundamenten meer, dus datgene wat werkt is goed?

"Zoals ieder woord met '-isme' erin is ook pragmatisme een aalglad concept. Pragmatisme als waarheidgenererend principe is heel radicaal. De waarheid wordt dan wat nuttig is, wat een heel darwinistische denkwijze is. Dat ik het ding dat daar tegen de muur staat een stoel noem, komt doordat het nuttig is dat ik dat doe. Het vergroot mijn overlevingskansen. Als algemeen waarheidsprincipe vind ik het echter een heel problematisch concept. Er kunnen best zaken zijn die niet nuttig zijn voor ons, terwijl er ook andere zaken zijn waarvan het nuttig is dat we ze aannemen zonder dat ze waar zijn. Bovendien leidt pragmatisme ook tot een paar heel verwarrende conclusies. Je zou kunnen poneren dat zowel wetenschap als religie geloofssystemen zijn die beide nuttig zijn, maar dat maakt nog niet meteen dat ze gelijkwaardig zijn. Wanneer puntje bij paaltje komt, heeft de wetenschapper altijd de iPod en de atoombom achter de hand om aan te tonen dat er hier sprake is van meer dan geloof. Het ethische gebruik van pragmatisme, namelijk het idee dat ethiek niet meer is dan een overlevingssysteem dat de nuttigheid vergroot, is echter wel bruikbaar, alleen moet er wat meer over nagedacht worden. Er zijn nu eenmaal zaken als gerechtigheid, het houden van een belofte en de plicht om de waarheid te vertellen, ook al komt dat je niet goed uit. Dat zijn waarden die een eigen leven zijn gaan leiden, maar die perfect pragmatisch verklaard kunnen worden. Er is dus niets magisch aan ethiek zoals de priesters en de charlatans ons jammer genoeg willen laten geloven. Pragmatisme veronderstelt een heel onmetafysische kijk op de realiteit en het is volgens mij niet verbazingwekkend dat die denkstroming tot bloei kwam in het Schotland van de achttiende eeuw. Schotten zijn immers heel praktische mensen. De commerciële wereld zoals we die vandaag kennen ontstond immers daar op dat moment, met David Hume."

Vergaren we steeds meer waarheid, of vergeten we er evenveel als we er bijwinnen?

"De Britse literaire wereld heeft er altijd op gewezen dat iedere vooruitgang met een verlies gepaard gaat. Wanneer we leren hoe we een motor kunnen maken en wegen aanleggen, verliezen we het contact met de natuur. Persoonlijk denk ik dat dit wat ons alledaagse leven betreft, best eens waar zou kunnen zijn. Het grootste deel van de mensheid weet zeker meer af van de wereld - ze hebben wat afgevlogen, landen bezocht en monumenten gezien - maar of ze daardoor ook meer deel gaan uitmaken zijn van die wereld en dus het stadium van de toeschouwer overstegen zijn, is verre van zeker. En of hun leven betekenisvoller is dan dat van hun grootvader of overgrootvader, is helemaal betwijfelbaar. Zelf zou ik het niet weten. We hebben immers nogal eens de neiging met nostalgie naar het verleden te kijken en te romantiseren over de innerlijke kwaliteiten van het negentiende-eeuwse rurale leven. Dat we op het wetenschappelijke vlak meer weten dan een eeuw geleden, is duidelijk, maar dat we op het sociale vlak onwetender geworden zijn, bijvoorbeeld niet. Er is immers een verschil tussen het accumuleren van feiten en de kennis hebben om met behulp van die feiten een beter leven te leiden. Trainspotters weten bijvoorbeeld veel over treinen, maar of ze daar nu een beter leven door gaan leiden? Ik weet het nog zo niet."

Kun je over waarheid in de wetenschappen spreken?

"Sommige wetenschapsfilosofen gaan heel zenuwachtig doen bij die vraag. Zij zeggen dat wetenschappelijke theorieën gelden zolang ze niet weerlegd zijn, zonder dat ze per se de waarheid verkondigen. Thomas Kuhn wees op het bestaan van revoluties in de wetenschap, gekoppeld aan paradigmawisselingen. Maar ook daar doet 9/11 zich gelden. Wetenschappelijk realisme steekt steeds vaker de kop weer op. In plaats van revoluties zien we vandaag meer een geschiedenis van continue vooruitgang. En die is er wel degelijk, en alleen daar. In literatuur, kunst of zelfs filosofie kun je niet over vooruitgang spreken. De wetenschap lijkt zichzelf steeds bij te schaven en een zelfregulerend systeem te zijn, en daardoor is ze ook zo werkzaam. Wetenschap is dus niet zo maar een geloofssysteempje naast de andere. Nee, het is het enige onomstootbare dat we hebben en ik beschouw het als een van de grote missers van ons onderwijssysteem dat kinderen geen wetenschapsfilosofie krijgen, maar alleen wetenschappelijke kennis. Op die manier wordt wetenschap herleid tot het zoveelste geloofssysteem dat je kunt nemen of laten."

Als pragmatisme dan zo 'wetenschappelijk' is, zou je dan kunnen beweren dat onze ethiek verwetenschappelijkt?

"In zekere zin wel natuurlijk, maar we moeten steeds oppassen dat we niet in het straatje van de sciëntistische ethiek belanden. Denken dat er een algoritme van het ethische gedrag bestaat, is een gevaarlijke illusie. Aristoteles was zich al bewust van het gevaar dat we daar naartoe zouden kunnen afglijden wanneer hij het had over de noodzaak van het oordelen. Welke waarde geven we aan bepaalde ervaringen en waar ligt het evenwicht tussen het individuele en het collectieve, dat zijn oordeelsvragen en die zullen altijd weerstaan aan een zuiver logische of zelfs mechanische benadering. Mensen zijn nogal eens bang voor de resultaten van een economische kosten-batenanalyse omdat deze het menselijke aspect achterwege laat. En daar hebben ze groot gelijk in, want dat is inderdaad wat zo'n analyse niet in rekening wil brengen. Ze werkt immers alleen met kwantificeerbare zaken en is een symptoom van de toenemende bureaucratisering van het leven. Het is belangrijk dat de ethiek hier waarden en oordelen tegenover blijft stellen."

Er is niets magisch aan ethiek zoals de priesters en de charlatans ons jammer genoeg willen laten geloven

> Houdt zich al vanaf het begin van zijn carrière bezig met de vraag wat waarheid is.

> Uitvinder van het 'quasi-realisme', dat poneert dat onze ethische oordelen projecties zijn van onszelf op de wereld, maar dat we ze wel als realistisch en dus niet subjectief ervaren.

> Hoogleraar filosofie in Cambridge en fellow aan Trinity College.

Simon Blackburn

Filosofie van de waarheid

Oorspronkelijke titel:

Truth. A Guide for the Perplexed

Vertaald door Rob van Essen

De Bezige Bij, Amsterdam, 349 p., 24,90 euro.

> http://www.phil.cam.ac.uk/~swb24/, persoonlijke webpage.

> Simon Blackburn: Think, an Introduction to Philosophy (1999).

> Blackburn: Lust (2004).

> Dick Taverne: The March of Unreason: Science, Democracy and the New Fundamentalism.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234