Donderdag 20/06/2019

De cybersoldaten van Poetin

Het internet, dat was westers en dus te wantrouwen. Al sinds het einde van de jaren 90 werkte de Russische militaire inlichtingendienst GRU aan de uitbouw van zijn eigen wapen: een onzichtbaar leger van duizenden studenten en hackers. Ze deden het eerder in Oekraïne, Estland, Bulgarije en Duitsland. Nu lijkt de machine niet meer te stoppen. Douglas De Coninck

Alisia Sjevtsjenko is 32, single en sinds oktober met vakantie in de buurt van Bangkok, waar ze zich verder hoopte te bekwamen in haar favoriete sport, kickboksen. Ze heeft enkele tattoos en veel meer dan dat hadden de internationale media niet nodig om de Russische uit te roepen tot Lisbeth Salander in het echt, hoe hard ze ook via Twitter en mails aan Forbes en The Guardian de aantijgingen tracht te weerleggen: "Het lijkt erop dat iemand van mij de zondebok wil maken van de Amerikaans-Russische cyberoorlog. Ik probeer mij niet te verstoppen. Ik probeerde altijd zo ver als mogelijk weg te blijven van alles was verdacht lijkt. Ik reis veel en ik ben een vriendelijk, communicatief iemand. En het belangrijkst: ik heb geen geld, macht of connecties achter me om de schuld van me af te schuiven."

Toch prijkte de naam van Sjevtsjenko's bedrijfje Zor Security op 29 december mee op de lijst van Russische instellingen en bedrijven waartegen de VS sancties hebben afgekondigd wegens betrokkenheid bij het hacken van de Democratische partij. Volgens het Witte Huis is aangetoond dat het bedrijf de Russische militaire inlichtingendienst, de GRU, "technische research en ontwikkeling" heeft verschaft.

En de jonge vrouw past vooral ook in het profiel.

Sjevtsjenko laat zich als hackster inhuren om zwakheden in systemen te testen. Blijkbaar heeft ze zonder dat te beseffen wel degelijk voor de GRU gewerkt. Ze gaf dat in 2014 halvelings zelf aan in een eenmalig interview met het Russische Forbes, waar ze in haar portfolio DialogNauka vermeldde, een bedrijfje dat verbonden is met het Russische ministerie van Defensie.

Dat de meeste aandacht gaat naar een kickboksende jonge vrouw komt velen in Moskou goed uit. Het doet haast vergeten dat ook Igor Valentinovitsj Korobov, het hoofd van de GRU, in de lijst wordt genoemd als verantwoordelijke voor het "ondermijnen van het democratische proces". Verder worden ook Sergey Aleksandrovitsj Gizunov vermeld, Igor Olegovich Kostyukov en Vladimir Stepanovich Alexseyev. Dat is de hele top van de GRU.

De GRU werd 1918 nog opgericht door Lenin. Hoewel de dienst tijdens de hoogdagen van de KGB zeven keer zoveel buitenlandse spionnen telde en de organisatie groter is dan die twee andere Russische inlichtingendiensten, de FSB en de SVR, wist de GRU altijd vrij goed onder de radar te blijven.

Volgens die ene dissident die er ooit was, de in 1978 naar Engeland gevluchte Vladimir Rezun, kon zelfs de secretaris-generaal van de Communistische Partij het imposante hoofdkwartier van de GRU aan de Khoroshevskoye Shosse in Moskou niet binnen zonder te worden gefouilleerd.

Niet de eerste keer

Igor Valentinovitsj Korobov werd pas begin vorig jaar door president Poetin zelf benoemd tot hoofd van de GRU. De twee mannen hebben een gelijklopende achtergrond. Ze traden allebei midden jaren 70 in volle Koude Oorlog in dienst bij de KGB. Korobov werkte er jarenlang als runner van geheime spionnen, iets wat hij later ook ging doen bij de GRU. Volgens de blog Russian Defense Policy was de benoeming van Korobov niet zonder betekenis: "Het Kremlin en het ministerie van Defensie hebben nooit de uit de tijd van de Sovjet-Unie daterende paranoia achter zich gelaten. Zij geloven dat hun vijanden geheime, diabolische plannen hebben om hen te vernietigen."

Dat is ook de manier waarop in Moskou altijd is gedacht over internet. Een vijandelijk iets, een wapen. De Russische president Poetin noemde het internet ooit "een uitvinding van de CIA". Rusland moest ook zo'n wapen hebben.

Al sinds de tweede Tsjetsjeense oorlog in 1999 zet Rusland in haast elk regionaal conflict hackers in. Vier dagen voor de verkiezingen in Oekraïne, in mei 2014, vernielde het pro-Russische hackerscollectief CyberBerkut alle hardware en software van de Oekraïense verkiezingscommissie. Terwijl alle systemen plat lagen, plaatste CyberBerkut valse uitslagen op de officiële website, waarna die als echt werden gepresenteerd in de Russische media. In 2007 werden verschillende sites van de overheid in Estland plat gelegd, blijkbaar als represaille voor het neerhalen van een monument voor het Rode Leger. Bij de verkiezingen in Bulgarije werd de website van de centrale verkiezingscommissie 10 uur lang plat gelegd door 530.000 bezoekers tegelijk vanuit onmogelijk te traceren locaties.

Next level

Alle Russische cyberaanvallen van de voorbije jaren werden uitgevoerd door een anoniem leger van IT-studenten of activisten van Nasji, een jeugdbeweging van het Kremlin. Het is voor veel jonge Russische hackers de opperste vorm van erkenning, een uitnodiging van de regering. Of een manier om van een vervolging voor illegaal hacken af te geraken.

Het aantal aanvallen is intussen niet meer te tellen: op Deutsche Telekom, eind vorig jaar, de Duitse christendemocraten, de onderzoeksraad voor veiligheid die het neerhalen van vlucht MH17 boven Oekraïne onderzoekt. Sinds Angela Merkel vooropging in het opleggen van sancties tegen Rusland in 2007, waarschuwen experts dat ook de nakende verkiezingen in Duitsland zullen worden verstoord zoals dat is gebeurd met de Amerikaanse.

De door het Witte Huis verspreide lijst lijkt vooral aan te geven dat de GRU haar digitale wapen altijd maar verder blijft ontwikkelen. Naast het kleine bedrijfje van Alisia Sjevtsjenko worden ook twee wetenschappelijke instellingen vermeld. Een ervan zou de GRU "gespecialiseerde training" hebben gegeven.

Dat iedereen niettemin in de eerste plaats naar Alisia Sjevtsjenko staart, komt natuurlijk deels doordat de werkelijkheid de fictie lijkt te hebben ingehaald. In de Millennium Trilogie is Lisbeth Salander de dochter van een naar Zweden gevluchte GRU-spion. Zelf zit de Russische gevangen tussen ongeloof en razernij. Ze verklaarde in 2015 aan Forbes dat ze al bij herhaling was aangezocht door mensen achter wie ze de Russische regering vermoedde, maar altijd resoluut heeft geweigerd: "Ik werk niet voor sukkels."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden