Maandag 21/06/2021

De conference call die de relatie tussen de VS en Al-Maliki brouilleerde

De Iraakse premier Nouri al-Maliki (links) en Amerikaanse president Barack Obama staan op het punt elkaar de hand te schudden in het Witte Huis in 2011. Beeld AP
De Iraakse premier Nouri al-Maliki (links) en Amerikaanse president Barack Obama staan op het punt elkaar de hand te schudden in het Witte Huis in 2011.Beeld AP

Koste wat het kost willen de Verenigde Staten voorkomen dat de Iraakse premier Nouri al-Maliki een derde termijn gaat regeren. Toch hielpen de Amerikanen diezelfde Al-Maliki in zijn eerste twee termijnen in het zadel. Waar is het spaak gelopen in de relatie tussen Al-Maliki, die vandaag door de Iraakse president werd gepasseerd als premier, en de VS?

Al-Maliki werd 64 jaar geleden geboren in Hindiya: een stad gelegen op ongeveer honderd kilometer ten zuidwesten van hoofdstad Bagdad, aan de oevers van de Eufraat. Hij ontvluchtte als lid van de verboden sjiitische Dawa-partij Irak in 1979, toen Saddam Hoessein in dat jaar aan de macht kwam. Vervolgens verbleef hij in Jordanië, Syrië, Iran en opnieuw in Syrië om in 2003, na de Amerikaanse invasie, weer terug te keren naar Irak.

Tijdens zijn zelfgekozen ballingschap wierp Al-Maliki zich op als fel tegenstander van Saddam en werd hij een populair politicus onder sjiieten. Toch werd hij niet de eerste gekozen premier van Irak. Dat werd namelijk Ibrahim al-Jaafari eind 2005. Maar na vier dramatische maanden vol geweld werd Al-Jaafari alweer gedwongen afstand te doen van de macht.

Onafhankelijk en gematigd
Om herhaling van dat scenario te voorkomen, besloten de VS nadrukkelijk invloed uit te oefenen op wie de tweede Iraakse premier zou worden sinds de Amerikaanse invasie.

Al-Maliki was naar verluidt een van de vier kandidaten die in 2006 mocht solliciteren bij de CIA voor het premierschap. De Amerikanen zagen hem als onafhankelijk van Iran en als een gematigd sjiitisch alternatief voor de fel anti-Amerikaanse stokebrand Muqtadah al-Sadr.

Nouri al-Maliki Beeld REUTERS
Nouri al-MalikiBeeld REUTERS

Met steun van de VS werd Al-Maliki in mei 2006 premier van Irak. Kort na zijn aanstelling werd terroristenleider Abu Musab al-Zarqawi in Irak gedood, ruim een half jaar later ondertekende hij het doodsvonnis van Saddam Hoessein en in de eerste twee jaar van zijn premierschap verbeterde de veiligheidssituatie in veel delen van het land.

Scheurtjes
Maar langzaam kwamen er haarscheurtjes in het parlement van de premier en de relatie met de VS. Steeds vaker verweten soennitische politici dat Al-Maliki zijn sjiitische bondgenoten sektarische voordelen gunde.

Dat imago bleef kleven aan Al-Maliki. De VS zagen hem steeds minder als een bindend compromisfiguur tussen de sjiitische meerderheid en Koerdische en soennitische minderheden in Irak en steeds meer als iemand die Irak juist meer verdeelde. Zo zei Hillary Clinton in 2007 al eens dat Al-Malilki zich "te veel druk maakte over de sjiitische meerderheid en niet genoeg over nationale eenheid".

Al-Maliki sloeg terug door te zeggen dat Amerikanen "niet moesten doen alsof Irak hun eigendom was".

De scheurtjes werden fundamentele meningsverschillen, ook omdat de VS en Irak andere wegen insloegen. Onder president Barack Obama haalden de VS hun troepen in fasen uit Irak, waardoor de Amerikanen ook steeds minder te zeggen kregen in het land. Toch steunden de VS Al-Maliki in zijn verkiezing voor een tweede termijn in 2010, omdat hij in de visie van de Amerikanen nog wel een relatief gematigde sjiiet was die minderheden in het parlement niet compleet machteloos zou laten voelen.

Maliki (links) en Obama in 2011. Beeld EPA
Maliki (links) en Obama in 2011.Beeld EPA

Beslissende conference call
In oktober 2011 hield de Amerikaanse president Barack Obama een conference call met Al-Maliki, kort voor het vertrek van de laatste Amerikaanse troepen uit Irak.

Volgens de Britse krant The Guardian was dat een bepalend moment in de relatie tussen Al-Maliki en de VS. Aan de ene kant van de videolijn zat Obama met zijn gehele veiligheidsstaf. Aan de andere kant zat Al-Maliki met een tolk. De premier benadrukte stellig geen verlenging van de Amerikaanse missie in Irak te willen, in wat voor vorm dan ook. De Amerikanen waren het daar roerend mee eens.

Die conference call was het ultieme bewijs dat de Amerikanen en Al-Maliki met elkaar klaar waren, meent Irak-correspondent Martin Chulov van de Britse krant. "Na acht lange jaren was er simpelweg niets meer om over te onderhandelen", stelt hij.

In de drie daaropvolgende jaren bemoeiden de VS zich steeds minder met Irak, terwijl Al-Maliki nieuwe bondgenoten zocht. Die vond hij in het overwegend sjiitische Iran, tot ergernis van de VS, en in zijn eigen land bij de sjiitische meerderheid. Kort na het vertrek van de Amerikanen uit Irak liet hij onder meer soennitische stamhoofden en de soennitische oud-vicepresident Tariq al-Hashimi oppakken. Dat kwam hem op veel kritiek te staan vanuit de VS.

IS
Al-Maliki won in mei de parlementsverkiezingen in Irak, maar hij is door president Fuad Masum, een etnische Koerd, nog niet beëdigd voor een derde premierstermijn. En als het aan Obama ligt, gebeurt dat ook niet. Hij heeft zijn volledige steun toegezegd aan Masum.

Zaterdag riep de Amerikaanse president nog op een brede regeringscoalitie te vormen als alternatief voor een regering onder leiding van Al-Maliki. De laatste jaren groeiden onder Al-Maliki volgens de Amerikaanse president de tegenstellingen tussen de sjiitische meerderheid en soennitische en Koerdische minderheden in Irak.

Het gebrek aan eenheid is volgens Obama ook een reden waarom de soennitische militantenbeweging IS de afgelopen maanden relatief eenvoudig kon oprukken in het noorden van het verdeelde Irak.

null Beeld EPA
Beeld EPA
Mensen laten vandaag zien Al-Maliki te steunen in Bagdad met vlaggen en posters van de premier. Beeld AP
Mensen laten vandaag zien Al-Maliki te steunen in Bagdad met vlaggen en posters van de premier.Beeld AP

Maar dat de woorden van Obama inmiddels niet meer dan woorden zijn voor Al-Maliki, bleek gisteravond.

Tijdens een televisietoespraak kondigde hij aan Masum aan te klagen. De president zou volgens al-Maliki de grondwet schenden door geen nieuwe regering te vormen.

Vanochtend kreeg Al-Maliki zijn gelijk van de hoogste rechter, die bepaalde dat Al-Maliki als leider van het grootste blok in het parlement een nieuwe regering mag vormen. De Iraakse president Massoum heeft Haidar Al-Abadi dan weer als formateur aangesteld. Abadi werd eerder al voorgesteld als kandidaat voor de opvolging van Nouri Al-Maliki als premier van Irak.

Al-Maliki stemt tijdens de parlementsverkiezingen, eind april. Beeld REUTERS
Al-Maliki stemt tijdens de parlementsverkiezingen, eind april.Beeld REUTERS
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234