Maandag 14/10/2019

Pussy Riot

De comeback van Pussy Riot: “Het was naïef om met een bivakmuts op een altaar te klimmen, maar zo ben ik nu eenmaal”

Maria Aljochina. Beeld ANP

Pussy Riot is terug: het ‘activistische guerrillakunstenaarscollectief’ – noem het vooral geen vrouwenpunkband – tourt de komende maand door Europa. Frontvrouw Maria Aljochina werd in 2012 naar het strengste strafkamp van Rusland gestuurd, maar dat remt haar allerminst af. “Poetins machtsmisbruik is ongezien, maar ook in jullie deel van de wereld is er nog veel werk aan de winkel.”

We ontmoeten Maria Aljochina in Amsterdam, maar eigenlijk mocht ze hier niet zijn. Ze mag Rusland niet verlaten: de medeoprichtster van Pussy Riot kreeg een nieuwe taakstraf omdat ze het honderdjarige bestaan van de Russische geheime dienst had opgeluisterd door een feestelijk spandoek uit te rollen voor het hoofdgebouw. De tekst: ‘Gefeliciteerd, beulen!’

Maar ook na anderhalf jaar in een berucht strafkamp heeft de 30-jarige Aljochina de kunst van het activisme niet verleerd. Met plezier lapt ze het reisverbod aan haar laars: voor een vakantie in India én voor een tournee die haar langs theaters in tal van Europese landen zal brengen. De tour is volgens Aljochina een 'luide versie' van Riot Days, haar persoonlijke en onthullende verslag over haar arrestatie, haar proces en vooral haar tijd in de gevangenis. Zelfs daar, in het strafkamp, vocht ze onbevreesd voor haar rechten en die van haar medegevangenen. Zo regelde ze sjaals tegen de winterkou, loonsverhoging voor het naaiwerk en het ontslag van zeker acht stelende bewakers.

Als we elkaar treffen, heeft de producer van de shows al meermaals duidelijk gemaakt dat Aljochina 'a very special person' is. Haar reputatie lastig en ongrijpbaar te zijn voor journalisten, zal ze alle eer aandoen.

Het is in het Westen populair geworden om Poetin te bekritiseren. Wordt u daar blij van?

Maria Aljochina: (denkt na) “Ik begrijp uw vraag niet.”

Poetin krijgt veel kritiek van internationale politici en actiegroepen wegens zijn autoritaire regime en zijn ideeën over vrouwenrechten en homoseksualiteit. Dat moet u vast vrolijk stemmen, niet?

(zwijgt even) “Wat een vreemde vraag. Het gaat er niet om of ik vrolijk ben of niet, het gaat erom dat de waarheid wordt gezegd. En het gaat ook niet om Poetin, maar om het systeem waarin iemand als hij kan opereren: een systeem waarin de waarheid geweld wordt aangedaan. Politici zouden niets meer mogen zijn dan managers die wij, de mensen, hebben gekozen om de samenleving beter te maken. In Rusland is daar geen sprake van. Poetin steelt geld van de Russen, sluit andersdenkenden op en steunt moordenaars. Zulk misbruik is ongekend. Ik begrijp eigenlijk niet dat we nog steeds over hem praten. Die man had al lang afgezet moeten zijn.” 

Wanneer bent u tevreden met uw activisme?

“U bedoelt wat het doel is van Pussy Riot? Ons doel is vrijheid voor ons land: vrijheid om te zeggen, doen en denken wat we willen. Maar vrijheid is geen geschenk dat je cadeau krijgt van iemand die werkt voor de overheid. Vrijheid krijg je door ervoor te vechten.”

Wordt er genoeg gevochten?

“Ik zie in Rusland een nieuwe golf van politiek activisme in de muziek, van singer-songwriters tot rappers. De overheid reageerde door die muziek te verbieden en concerten te annuleren. Maar daarna gebeurde iets moois: de fans die van plan waren te komen, kwamen alsnog bijeen en gingen voor de concertzaal hun liedjes zingen.”

Zijn die muzikanten geïnspireerd door Pussy Riot?

(verveeld) “Och, wie weet. Artiesten inspireren elkaar. Misschien zien zij ons als een voorbeeld, maar zo zie ik mezelf niet. Ik doe gewoon wat ik kan.”

Nadia Tolokonnikova en Maria Aljochina tijdens een protestactie voor de olympische mascottes. Beeld afp

Zijn uw inspanningen en die van andere artiesten en activisten genoeg om verandering te bekomen?

“Er moet heel veel gebeuren om de politiek en de samenleving te veranderen. Uit een opiniepeiling bleek laatst dat meer dan de helft van de Russen vindt dat Stalin een grote leider was. Zij willen nieuwe monumenten voor hem oprichten.”

Is dat omdat het Russische verleden in studieboeken op scholen wordt verheerlijkt?

“Absoluut. Maar het is ook het gevolg van de 'cultus van de overwinning' die Poetin in ere heeft hersteld en nu projecteert op de oorlog in Oekraïne (waar het Oekraïense leger vecht tegen separatistische groeperingen die worden gesteund door het Russische leger, dat in 2014 de Krim had bezet, red.). Op onze tv-zenders en in onze kranten vernemen we dat 'moedige Russen' die oorlog voeren met 'de fascisten'. Met 'fascisten' bedoelen ze de Oekraïners. Als je tegen de annexatie van de Krim bent, word je in Rusland gezien als een staatsvijand.

“Dat is een zeer gevaarlijk aspect van het beleid van Poetin: hij wil terug naar de oude Sovjet-Unie. Toen een journalist eens aan Poetin vroeg wat het ergste was dat Rusland ooit was overkomen, zei hij: het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Poetin wil een nieuw, groot rijk bouwen.”

Staat Poetin alleen in die wens, of verwoordt hij daarmee het sentiment van veel Russen?

“Veel Russen denken er zo over. Maar de vraag is: hoe komt dat? In de jaren 90 hadden we een vrije pers. Nadat Poetin aan de macht is gekomen (in 1999, als opvolger van Boris Jeltsin, red.), is die afgeschaft. Alle media kwamen onder overheidstoezicht. Poetin benoemde zijn vrienden op hoge posities bij kranten, televisie- en radiozenders, maar ook in het onderwijs en de culturele sector kwam er censuur.”

Hoeveel steun is er in Rusland voor Pussy Riot?

“Ik ontmoet ontzettend veel mensen die activist zijn geworden na onze rechtszaak in 2012.”

Ik bedoel: hoeveel gewone Russen op straat steunen het werk van Pussy Riot?

(nonchalant) “Ik heb ze niet geteld. Weet u, dit is ook al zo'n gekke vraag, want iedereen kan Pussy Riot zijn. We hebben geen leider die wordt aanbeden en bepaalt wat wel en niet mag. Iedereen kan zich aansluiten. Als je, waar dan ook, een bivakmuts opzet en protesteert tegen onrechtvaardigheid, dan ben je Pussy Riot.”

Enkele maanden na de actie in de kathedraal in 2012 was er een opiniepeiling van het onafhankelijke bureau Levada. De meerderheid van de Russen twijfelde aan de rechtsgang, maar voelde irritatie en vijandigheid tegenover Pussy Riot. Slechts 6 procent voelde sympathie.

“Logisch. Op televisie werd steeds gezegd dat wij een paar vrouwen waren die het hadden gewaagd om te dansen op het altaar van de kathedraal om het geloof te bespotten. Allemaal onzin. Er werd geen woord gewijd aan ons politieke protestlied. Geen woord over de innige relatie tussen de Kerk en Poetin die wij in vraag stelden. Terwijl je zulke vragen moet kunnen en mogen stellen, ook als ze ongemakkelijk zijn. Als dat niet mag, komt de samenleving niet vooruit.”

Skypen in Starbucks 

Die vragen werden dan gesteld in uitroeptekens, niet in vraagtekens. Weg met Poetin! En: Maagd Maria, word een feministe! Dat zongen ze, op die koude februaridag in 2012, in een kathedraal nabij het Kremlin, kort voor de verkiezingen die Poetin voor de derde keer tot president zouden maken. Vijf leden van Pussy Riot deden hun grauwe winterjassen uit, zetten kleurrijke bivakmutsen op en beklommen het altaar. Ze dansten, sprongen in de lucht en sloegen een paar kruisjes. De verbaasde bezoekers en toeristen zagen hoe de bewakers hen vervolgens wegvoerden. Hun optreden had niet meer dan 40 seconden geduurd.

Eenmaal buiten op straat gebeurde er... niets. Maria Aljochina pakte de metro om haar zoontje op te halen. De volgende dag stond de politie op de stoep. Aljochina, die toen journalistiek studeerde en vrijwilligerswerk deed in een kliniek voor jonge psychiatrische patiënten, beloofde zich te zullen melden op het politiebureau. Dat deed ze niet. Een klopjacht volgde. De dansende meiden sloegen op de vlucht. Interviews aan internationale tv-zenders en kranten gaven ze via Skype vanuit de wc's van Starbucks en andere koffietenten.

Hadden jullie vooraf veel gediscussieerd over de opzet en mogelijke impact van jullie actie? Het leek allemaal een tikkeltje naïef.

(lacht) “Het wás naïef! Tja, zo ben ik nu eenmaal. Als je iets voorbereidt, denk je vooral aan hoe je het gaat doen. Althans, zo werkt het bij mij. Ik wil niet nadenken over wat er misschien zou kunnen gebeuren. Dat kan heel verstikkend werken. Zulke twijfels leiden alleen maar tot angst, en die kan je verlammen. Als ik zou nadenken over wat er straks met me zou kunnen gebeuren als ik Rusland ontvlucht ondanks mijn reisverbod, tja, dan zou ik nooit weggaan en zou ik hier nu niet zijn.”

U ziet gewoon wel wat er gebeurt.

“Ja, en dan bedenk ik wel weer wat ik daarna doe.”

Bent u te naïef geweest?

(stilte) “Pfff, ik weet het niet.”

Welke boodschap geeft u met uw activisme aan uw zoon, die nu 11 jaar is?

(haalt schouders op) “Geen idee. Als hij ouder is, zal hij het me wel vertellen.”

Hebt u ergens spijt van?

(resoluut) “Nee, zeker niet.”

Voelden de Russen misschien weinig sympathie, omdat ze het kwetsend en onsmakelijk vonden dat jullie een kerk gebruikten voor politieke doeleinden?

“Kom, daar zijn wíj niet mee begonnen! De geestelijk leider van de Russisch-orthodoxe kerk heeft die kathedraal gebruikt als platform voor politieke doeleinden. Hij noemde Poetin 'Gods wonder' en steunde hem in de verkiezingscampagne. Wij kozen de kathedraal alleen maar omdat ze het symbool was geworden van Poetins macht. Volgens ons is dat volkomen verkeerd. Sterker nog, de nauwe banden tussen kerk en politiek druisen regelrecht in tegen het christendom.”

De leden van Pussy Riot, Nadezjda Tolokonnikova (links) en Maria Aljochina tijdens hun rechtszaak. Beeld ap

Hoezo?

“Dat is toch duidelijk? Kent u de Bijbel? Wat wij deden, is precies wat Jezus deed toen hij de koopmannen uit de tempel joeg.' (In het evangelie volgens Mattheüs zei Jezus: 'Mijn huis zal een bedehuis heten, maar gij maakt het tot een rovershol', red.).

Had Pussy Riot misschien meer sympathie gewekt als jullie...

(onderbreekt) “Luister. Wij zijn geen politieke partij. Wij zijn er niet op uit om de meerderheid van het volk achter ons te krijgen. Wij vechten voor de waarheid en voor de vrijheid om te zeggen wat we denken. We doen dit niet om miljoenen mensen achter ons te krijgen. Ik heb er nooit van gedroomd om een groot podium te krijgen met een groot publiek.”

Madonna en Obama

Het klopt: Aljochina heeft niet zoveel met het grote publiek. In haar vlijmscherpe slotwoord tijdens de rechtszaak, in augustus 2012, beklaagde ze zich over de gedachteloze 'robots' die haar landgenoten waren geworden. Vanuit een glazen kooi in de rechtszaal sprak ze: 'Als er op een dag iemand met een bulldozer voor hun deur zou staan en zou zeggen dat hun huis wordt afgebroken om ruimte te maken voor een woning voor een ambtenaar, dan pakten ze gehoorzaam hun spullen en gingen ze weg.'

Ondanks haar geringschatting van het volk, bereikte ze hen wel degelijk. Dat kwam vooral door het showproces. De vrouwen van Pussy Riot werden veroordeeld wegens 'hooliganisme' dat was geïnspireerd door 'religieuze haat' – de rechter deed er drie uur over om het vonnis voor te lezen. Ze kregen twee jaar gevangenisstraf en werden naar twee van de strengste strafkampen gestuurd. Zo werd Pussy Riot het symbool voor het verzet tegen de brute onderdrukkers in Moskou. Honderden prominente Russen uit de culturele sector ondertekenden een protestbrief, tienduizenden burgers voegden hun naam toe. Over de grens kwamen steunbetuigingen van rocksterren als Madonna, Paul McCartney, Sting en de Red Hot Chili Peppers. Amnesty International wierp zich in de strijd. Journalisten, commentatoren en politici, van Angela Merkel tot Barack Obama, spraken openlijk hun afkeur uit over de harde straf.

Hoe beleefde u de internationale steun?

“Och, ik had meer praktische zaken aan mijn hoofd: hoe spoel ik de simkaart van mijn telefoon door de wc? Wat neem ik mee naar het strafkamp? Dat soort dingen.”

Leek de steun u oprecht?

“Ja, het was oprechte solidariteit van heel veel verschillende mensen uit heel veel verschillende landen. De steun kwam van mensen die niets van ons wisten, maar ze voelden aan dat die rechtszaak oneerlijk was. Maar kijk, als je in het Westen woont en Pussy Riot steunt, is dat natuurlijk wel iets heel anders dan wanneer je in Rusland woont en Pussy Riot steunt.”

Wat is het verschil?

“Simpel: in Rusland zul je erdoor in de problemen raken. Agenten zullen je in de gaten houden. Bij het geringste zullen ze je in een politiewagen slepen en een pak slaag geven.”

Loopt Pussy Riot volgens u gevaar te worden misbruikt voor anti-Russische sentimenten in het Westen?

“Hoe bedoelt u?”

Denkt u dat Madonna, Merkel en al die anderen bekend waren met het werk en de anarchistische, antikapitalistische ideeën van Pussy Riot?

(met lege blik) “Tja, hoe moet ik dat nu weten? De mensen die ik heb ontmoet, hebben onze video's gezien en die vonden ze mooi. Weet u, als iemand je steunt, dan moet je daar dankbaar voor zijn. Ik voelde me in elk geval gesteund door alle brieven die ik kreeg en door de media-aandacht waarover mijn advocaat verteld. Zowel in de rechtszaal als in de gevangenis, want alles in het rechtssysteem is erop gericht dat je je eenzaam en alleen voelt, dat niemand je nodig heeft en dat iedereen je is vergeten. Het is slopend.”

Maar is hun steun aan Pussy Riot niet vrijblijvend? Is het misschien vooral bedoeld om even aan hun achterban te tonen dat ze aan de goede kant staan?

(geïrriteerd) “Wat is dát nu weer voor vraag?! Wie Pussy Riot steunt, steunt het activisme tegen machtsmisbruik, waar dan ook. Die steun is hard nodig. Er is in uw deel van de wereld ook nog genoeg te doen. De politieke ontwikkelingen in Europa en de Verenigde Staten zijn verontrustend. De ruk naar rechts bezorgt activisten een hoop werk. Het is bij u in het Westen bepaald geen hemel op aarde.

“Dat is ook de boodschap van mijn boek en deze tournee. Ik wil laten zien wat er kan gebeuren als mensen vergeten wat ze hebben, als ze vergeten waarvoor ooit gevochten is. De weg van vrijheid naar autoritarisme is niet een heel lange weg waar vele generaties overheen gaan. Het kan snel gaan. Ik wil mensen hieraan herinneren.”

Wat heeft u in de afgelopen jaren geleerd over activisme dat u nog niet wist toen u in 2011 Pussy Riot opzette?

(denkt na) “Ik heb geleerd hoe je in de gevangenis briefjes aan je advocaat kunt geven door gebruik te maken van lichaamsholten.”

Bent u hoopvol over verandering?

“Iedere dag vindt er verandering plaats. Geef het gewoon wat tijd.”

©Humo

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234