Maandag 23/09/2019

'De club is van 't stad. Punt'

Een innige band. Zo omschrijven ze in Gent de verstrengeling tussen de stad en de inwonende voetbalclub. Net die band kwam deze week nog maar eens onder vuur te liggen. 'De social return van de club is enorm.'

"Bracke? Die is niet van den voetbal." Het groepje Buffalo-supporters in The Pub, een supporterscafé op een boogscheut van de Ghelamco Arena, vindt het allemaal maar niets. Dat de politici die hen een nieuw stadion, een kampioenstitel en veel fijne momenten bezorgd hebben nu aangevallen worden door mensen die neerkijken op den voetbal, gaat er bij hen niet in. "Siegfried snapt het niet", zegt een zwaar getatoeëerde en boos kijkende supporter. "De club is van 't stad. Punt. En de club is na mijn lief en mijn dochtertje het belangrijkste in mijn leven."

De Gentse bestuurders waren duidelijk wel van den voetbal. Gent deed wat elders maar niet lijkt te lukken: een nieuw voetbalstadion neerpoten. En kreeg er, van de buitenwereld, bakken kritiek voor. Het zou competitievervalsing zijn, want KAA Gent speelde nog maar twee jaar in dat stadion en haalde al de landstitel binnen. Sindsdien gaat het de club ook financieel voor de wind, wat voor de bouw van het stadion zeker niet het geval was.

Er hangt bovendien van in het begin een reukje aan het dossier. De afgelopen week deed de lancering van het omstreden boek De illegale Ghelamco Arena daar nog een schepje bovenop. Volgens auteur Ignace Vandewalle is het stadion zelfs illegaal gebouwd. Hij beschuldigt de Gentse bestuurders ook van vriendjespolitiek en gesjoemel met de wet op de overheidsaanbestedingen. De stad Gent wuift alle aantijgingen weg. Volgens haar is alles correct verlopen.

De verregaande samenwerking tussen het Gentse stadsbestuur en AA Gent roept hoe dan ook vragen op. De eerste is hoe die hechte band tot stand is gekomen.

Jules Ottenstadion

"We leken wel een bende voetbalsupporters, zo enthousiast waren we", grinnikt een politicus die van bij het begin van het dossier in de gemeenteraad zat. Dat begin, dat was ergens eind jaren 90. Hij herinnert zich nog vergaderingen uit die tijd waarop AA Gent en haar problemen ter sprake kwamen. "Dat daar überhaupt over gesproken werd, was destijds vrij revolutionair. U moet weten dat de Gantoise een 'blauwe' club was, met de liberale oud-minister Willy De Clercq als pleitbezorger. Dat matchte niet zo goed met de jarenlange katholieke besturen van de stad. Ook onder de socialistische burgemeester Gilbert Temmerman boterde het niet. De situatie begon pas te veranderen onder Frank Beke."

De socialist Frank Beke was een in Gent geliefd politicus. Een man van het volk ook, die door zijn wekelijkse huisbezoekjes in de volksbuurten rond de stadskern ook veel voeling had met wat leefde onder de inwoners. "Hij was de eerste die begreep hoe belangrijk voetbal voor een stad is. Het kan voor een groot gevoel van verbondenheid zorgen. Steden als Brugge of Antwerpen hadden dat veel minder, maar die hebben ook twee clubs van enig niveau. Gent heeft er maar één."

De gesprekken in de gemeenteraad gaan aanvankelijk vooral over de problemen met het stadion van KAA Gent. Het Jules Ottenstadion werd na de Eerste Wereldoorlog gebouwd en is eind jaren 90 dringend aan renovatie toe. Het is veel te klein, de tribunes zijn verouderd en niet geheel veilig. Het grootste probleem is dat het stadion in de deelgemeente Gentbrugge pal in een woonbuurt ligt, zowat de slechts denkbare plaats voor een voetbalstadion. Een actief buurtcomité legt het stadsbestuur al jaren het vuur aan de schenen.

Bij KAA Gent hebben ze in die periode eigen problemen. De club is eind jaren 90 financieel zo goed als dood en klopt aan bij de politiek. "Maar burgemeester Beke wou daar niet zomaar in meegaan", zegt de ingewijde. "Hij zei: 'Zorg eerst voor 100 procent transparantie over waarom het zo fout loopt bij jullie.' Toen bleek dat er sprake was van financieel wanbeheer, moest de voorzitter (Jean Van Milders, red.) opstappen."

In de plaats komt een zekere Ivan De Witte. Hij was al enkele jaren bestuurder bij de club en had eerder zijn strepen verdiend bij het Gentse staalbedrijf Sidmar en bij het naar hem genoemde consultancybedrijf De Witte & Morel. Om het vertrouwen van de politiek te winnen, laat De Witte een externe audit uitvoeren. Daaruit blijkt dat de club maar liefst 1 miljard oude Belgische frank (25 miljoen euro) schulden heeft. Het wanbeheer was dus veel groter dan verwacht. Toch slaagt hij erin vertrouwen op te bouwen. Hij stelt een reddingsplan voor de club op, dat door analisten in die tijd 'heel realistisch' wordt genoemd. Voor De Witte moet alles anders. En transparanter - net wat burgemeester Beke eiste.

Stroomversnelling

"Zo belandde het dossier bij de gemeenteraad", zegt de oud-politicus. "Plotseling waren we aan het discussiëren over wat we zouden doen met de Gantoise. De discussies waren erg pittig. Waren die mensen van het voetbal te vertrouwen? Moesten we als stad wel tussenbeide komen in de voetbalclub? Was dat opportuun? Het was ook snel duidelijk dat de club enkel een duurzame toekomst tegemoet kon gaan als er een nieuwe stadion kwam."

De gemeenteraad zit vrij snel op dezelfde lijn. De club aan haar lot overlaten, is geen optie. Burgemeester Beke beseft maar al te goed hoe belangrijk voetbal voor zijn inwoners is. De stad beslist een logistieke rol te spelen in het voetbalverhaal en engageert zich om op zoek te gaan naar een locatie voor een nieuw te bouwen stadion. Voor een stuk uit noodzaak: het protest van de bewoners rond het Ottenstadion zwol aan en bracht het dossier in een stroomversnelling.

In eerste instantie wordt gekeken naar het terrein naast Flanders Expo, een goed bereikbare site aan de rand van de stad - lees: zonder buurtcomités die kunnen tegenwerken. In het masterplan voor de site blijkt een voetbalstadion echter niet te passen. Bovendien zijn er verregaande onderhandelingen bezig met de meubelgigant IKEA. Ook andere pistes, zoals de Watersportbaan, worden onderzocht. En weer afgevoerd wegens niet realistisch.

Uiteindelijk valt de beslissing het Ottenstadion dan toch maar te renoveren, tot grote woede van de buurtbewoners.

Tot een zekere Daniël Termont, toen schepen van Haven en Economie, eigenhandig een doorbraak forceert. "Ik zie hem nog binnenstormen op ons kabinet", vertelt een voormalige kabinetsmedewerker van de toenmalige schepen van Financiën, Stadseigendommen en Sport Frank Wijnakker (Open Vld). "Hij stond met een document te zwaaien en had die typische vastberaden blik in de ogen."

Het bewuste document is een plannetje van de site aan de Groothandelsmarkt, een terrein waar tot dan toe dagelijks de grootste versmarkt van het land plaatsvond. Een terrein nabij het klaverblad van Zwijnaarde, in de rand van de stad, met woonkernen in de directe omgeving.

Wijnakker voelt zich in eerste instantie in de rug geschoten door Termont, zal hij later verklaren in interviews. Hij had een oplossing uitgewerkt op de site in Gentbrugge, waarbij de nabijgelegen tennis- en hockeyvelden opgeofferd zouden worden voor een uitbreiding van het stadion.

Maar Termont was niet te stoppen, getuigt de kabinetsmedewerker. "Hij had zich bijzonder goed voorbereid en kon in een mum van tijd de rest van het college overtuigen en enthousiast krijgen. KAA Gent zou een nieuw stadion krijgen en nog wel op die plaats. Het gloednieuwe stadion zou een nieuwe landmark voor Gent worden."

Wijnakker gaat uiteindelijk in het plan mee, zij het schoorvoetend. Eind 2002 geeft hij de fakkel door aan zijn partijgenoot Christophe Peeters, in wie Termont een al even enthousiaste partner vindt. "Termont is een pragmaticus", zei Peeters in een interview met De Gentenaar. "Hij heeft een duidelijk doel, en als regels in de weg staan, zal hij een oplossing zoeken. Als de ene weg niet lukt, probeert hij de andere. Staat er een muur in de weg, dan probeert hij erdoor te lopen. 'Dat gaat niet' bestaat voor hem niet."

Peeters zelf ziet vooral financiële opportuniteiten. Hij maakt zich sterk dat de stad op langere termijn beter kan worden van een stadion. En als Peeters zich ergens in vastbijt, laat hij niet meer los.

Dat net die twee hun schouders onder het stadiondossier zetten, kan KAA Gent-voorzitter Ivan De Witte alleen maar toejuichen.

Maar een stadion bouwen is makkelijker gezegd dan gedaan. Wat volgt, is mooi samen te vatten als: miserie, miserie, miserie. De herlokalisering van een twintigtal bedrijven en de versmarkt blijkt nog het minste probleem. De overdracht van erfpachtovereenkomsten en vooral het saneren en verwerven van de nodige bodemattesten voor de vervuilde gronden leiden tot veel vertraging in het dossier.

Maar het belangrijkste obstakel blijkt al snel de financiering van het stadion zelf.

Op dat moment komen enkele bekende namen in het spel. Aanvankelijk krijgt Optima in 2004 groen licht om het stadion te bouwen. Dat jaar wordt een private projectmaatschappij opgericht, de cvba Arteveldestadion. Behalve Optima zitten ook KAA Gent en het architectenbureau Bontinck in het vehikel. Later stapt ook het stadsontwikkelingsbedrijf van Gent in.

In 2009 blijkt dat Optima de financiering niet rondkrijgt. Topman Jeroen Piqueur verkoopt zijn aandelen aan Ghelamco, de bouwgroep van Paul Gheysens. Die laatste krijgt het dossier wel rond en mag in ruil zijn naam aan het Arteveldestadion geven.

Over de wissel Optima-Ghelamco hangt grote mist, bleek achteraf in de Optima-commissie in de Gentse gemeenteraad. Die werd door Termont zelf samengeroepen toen hij onder vuur lag vanwege zijn band met de gevallen Optima-baas Jeroen Piqueur. De vraag was of de stad tussenbeide was gekomen met belastinggeld om het verlies van Piqueur aanvaardbaar te houden. Maar helemaal uitgeklaard werd het nooit. De deal tussen Optima en Ghelamco bleef geheim, ondanks herhaaldelijk aandringen. Jeroen Piqueur verklaarde dat 'hij er niet aan verloren had'. Paul Gheysens van Ghelamco zei dan weer dat Piqueur 'er zeker ook niet aan gewonnen had'.

De conclusie van de commissie was dat de bestuurders bij de bouw van het Arteveldestadion de grenzen hadden opgezocht om het stadion te realiseren. Er waren onzorgvuldigheden gebeurd, maar van gesjoemel of persoonlijke verrijking door Termont was geen sprake.

Iedereen in bad

Als het stadion in juli 2013 feestelijk opent, zijn er vooral opgeluchte gezichten te zien. Dertien jaar na de eerste voorstellen is het stadion een feit. Twee jaar later speelt de club kampioen en overspoelen 125.000 Buffalo-supporters de Gentse binnenstad. Het mag duidelijk zijn: voetbal is in Gent razend populair. Het creëert, zoals Beke had voorspeld, een enorme verbondenheid. En daar zit de Ghelamco voor veel tussen. Termont zelf ziet de eigen populariteit vooral verder groeien.

Bouwdossiers van die omvang ondervinden altijd problemen. Maar het grote verschil tussen het Gentse dossier en dat van andere voetbalstadions is dat de Gentse politiek volledig meeging in het verhaal. Tussen 1999 en 2013 waren er heel wat kritische vragen, maar werd het gros van de beslissingen genomen met de steun van zo goed als alle partijen. Over de partijgrenzen heen was er een consensus dat de stad het stadion nodig had.

En in succesverhalen wil iedereen meespelen. Net na de kampioenstitel wordt de stad Gent de grootste aandeelhouder van de cvba Arteveldestadion, die instaat voor het beheer. Daardoor krijgt de stad extra zitjes in de raad van bestuur. Naast burgemeester Termont en schepenen Peeters, Filip Watteeuw (Groen) en Resul Tapmaz (sp.a) krijgen ook de N-VA- en de CD&V-fractie een zitje. Daardoor wordt iedereen mee in het bad getrokken. Of zoals schepen Peeters het uitlegde: het stadion is een langetermijnproject dat het spel van meerderheid en oppositie moet overstijgen.

Nu het stadion er is, blijft de stad Gent nauw betrokken bij de club. Zo nauw dat sommigen binnen de club er soms wat ongemakkelijk van worden. Maar burgemeester Termont en schepen Peeters willen er naar eigen zeggen vooral over waken dat de investeringen van de stad in de club en het stadion terugkeren naar de stad.

Vorig jaar werd de stad ook aandeelhouder van KAA Gent. De club veranderde haar statuut van vzw in cvba so, wat staat voor coöperatieve vennootschap met sociaal oogmerk. Door die omvorming ontstond een aandelenpakket, waarvan de stad een klein deel kreeg.

Burgemeester Termont benadrukte eerder deze week dat de werkelijke waarde van een aandeel van zo'n cvba so verwaarloosbaar is. Er worden geen dividenden uitbetaald. Maar in ruil mag de stad wel twee afgevaardigden naar de raad van bestuur van de voetbalclub sturen. "Hun prioritaire taak is toezien op het financiële beleid van de club, controle op de budgetten inbegrepen, om er zeker van te zijn dat de terugbetalingen aan de cvba Arteveldestadion zonder problemen kunnen gebeuren", zei Termont.

Sociale winst

De club zelf wou met de statutenwijziging naar eigen zeggen vooral voorkomen dat haar hetzelfde overkwam als andere clubs. "Die worden overgenomen door binnenlandse of, erger nog, buitenlandse zakenlui", zegt een bron binnen KAA Gent. "Telkens als dat gebeurt, hebben experts de mond vol over lokale verankering. Wel, hier willen we die lokale verankering veiligstellen. De club is van de stad en dat willen we zo houden. Want de club heeft ook een duidelijk maatschappelijk engagement."

Dat maatschappelijke engagement van de club was voor de stad Gent een absolute voorwaarde om mee in het stadiondossier te stappen. Als de stad hielp bij de bouw van een stadion, dan moest de club ook iets terugdoen voor de stad. Dat stond in 2005 al in de partijprogramma's van sp.a-Spirit en Open Vld en haalde ook het bestuursakkoord van 2006. "We hebben in 2006 onze inbreng in de Ghelamco Arena inderdaad gekoppeld aan een social return door de club", stelt schepen van Sport Tapmaz. "We waren de eerste lokale overheid die zo'n koppeling maakte."

De meeste topclubs hebben wel een communitywerking, waarbij ze sociaal zwakkeren proberen te betrekken bij het voetbal. In Gent gaan ze daar een heel stuk verder in. "Ons doelpubliek is enorm divers", legt Wim Beelaert, coördinator van de KAA Gent Foundation, uit. "Het gaat om mensen in kwetsbare situaties, vooral in de nabijgelegen wijk Nieuw Gent-Steenakker. We proberen met het voetbal als rode draad mensen te verbinden. En ja, dat komt de stad Gent ten goede. Er lopen nu veertien sociale projecten. We werken met een budget van 500.000 euro, waarvan twee derde privémiddelen. Dat is dus inderdaad sociale winst voor de stad."

Schepen Tapmaz betreurt dat in alles wat geschreven wordt over Ghelamco en de rol van de stad nooit verwezen wordt naar de social return voor de stad. "De KAA Gent Foundation is de grootste en best uitgebouwde communitywerking in België. Ze is door de Pro League al twee keer uitgeroepen tot beste van het land, ze behoort tot de tien beste projecten van Europa."

Het is dan ook vrij moeilijk om in Gent kritische geluiden te vinden over de samenwerking van de stad met de club. De mist over hoe het stadion tot stand kwam, zal wel altijd blijven hangen. Maar zelfs een hele Optima-commissie in de gemeenteraad vorig jaar kwam niet tot de conclusie dat er werkelijk iets fout liep.

Jaloerse Club-supporters

Dat de bestuurders op het randje werkten en alles op alles gezet hebben om het stadion te realiseren, mag duidelijk zijn. Maar in Gent ziet men daar geen probleem in. Of zoals een Gentse schepen het verwoordt: "In Gent zijn we altijd al goed geweest in het aanmoedigen van dynamieken. Het Arteveldestadion is daar het beste bewijs van."

In het supporterscafé The Pub liggen ze er niet wakker van. Daar wijzen ze vooral in de richting van jaloerse Club Brugge-supporters, die volgens hen ook deze week achter de aanvallen zaten. "Hebben de politici gesjoemeld om ons stadion te bouwen? Zou kunnen, maar wat maakt het uit? Wij hebben tenminste een stadion, de rest niet. Voor mij zijn Termont en co. ware helden."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234