Dinsdag 04/08/2020

Portret

De Chinese president Xi Jinping is heel anders dan zijn Amerikaanse collega

De Chinese president Xi Jinping.Beeld AFP

De Chinese president Xi Jinping zit tegenover Donald Trump. Die zal echter merken dat met de vriendelijk overkomende leider van de Aziatische wereldmacht niet te spotten valt.

Een telefoontje van de Chinese president Xi Jinping met zijn Amerikaanse collega was in februari genoeg: Trump slikte zijn eerdere steun aan Taiwan snel in en schaarde zich gedwee achter het 'één China'-beleid. Deze hoeksteen van Pekings buitenlandse politiek bepaalt dat Taiwan een afvallige provincie is, die ooit weer onderdeel zal zijn van het grote China.

Trump had openlijk gesuggereerd dat China uitdagen een handige tactiek zou zijn in onderhandelingen over het handelsbeleid. Maar dat pakte verkeerd uit. Peking reageerde niet openlijk, maar maakte achter de schermen duidelijk dat er niet gepraat zou worden zolang Trump het 'één China'-beleid niet erkende.

Het tekent de handelswijze van de 63-jarige Xi: rustig blijven, achter de schermen opereren en altijd uitgaan van de eigen kracht. Hij wacht af, laat Trump stuntelen en zichzelf tegenspreken, en geeft de rest van de wereld rustig de gelegenheid om hem dan op het schild te hijsen als de nieuwe wereldleider.

Dat gebeurde in het Zwitserse Davos, waar de wereldtop van het zakenleven zich begin dit jaar laafde aan Xi's oproep tot vrijhandel, terwijl Trump het protectionisme propageerde. En zo kon hij ook China, een gigantische vervuiler op wereldschaal, laten schitteren als nieuwe klimaatkampioen toen Trump de groene plannen van zijn voorganger Obama liet vallen.

Toch zijn er ook overeenkomsten tussen de twee presidenten, die elkaar gisteren en vandaag ontmoeten in Trumps Mar-a-Lago-resort in Florida. Beide mannen zijn groot van stuk in vergelijking met hun landgenoten, en ze worden door hun aanhangers als sterke man gezien. Beiden hebben ook veel te danken aan hun vader: Trump vooral dollars en contacten in de vastgoedwereld, Xi de juiste achtergrond om boven te komen drijven in de Communistische Partij.

Het leven van Xi Zongxun, de vader van de huidige president, is getekend door de roerige geschiedenis van China in de vorige eeuw. Vader Xi was een revolutionair van het eerste uur, een van de getrouwen van de grote roerganger Mao Zedong. Zoals veel anderen viel hij aan het begin van de jaren 60 in ongenade, omdat hij pleitte voor economische hervormingen. Hij dreigde zelfs te worden geëxecuteerd, maar Mao spaarde persoonlijk zijn leven, volgens Xi's – waarschijnlijk achteraf bijgekleurde – officiële biografie.

Tijdens de Culturele Revolutie werd de oude Xi opnieuw hard aangepakt, nu door de Rode Garde die hem er onder meer van beschuldigde dat hij tijdens een bezoek aan Oost-Berlijn met een verrekijker naar het Westen had gekeken. Xi Zongxun bracht vele jaren door in de provincie, ver van het machtscentrum in Peking. De jonge Xi Jinping, de tweede van waarschijnlijk drie kinderen, heeft in zijn tienerjaren zijn vader daarom niet of nauwelijks gezien. Vader Xi werd na de dood van Mao in ere hersteld.

De Chinese first lady Peng Liyuan is een voormalige zangeres.Beeld REUTERS

Populaire zangeres

De jonge Xi had in de tussentijd een grote beslissing genomen: hij zou alles doen om hogerop te komen binnen de Communistische Partij, zo hoog als hij kon. Dat was niet vanzelfsprekend voor zijn generatie, de kinderen van de oude revolutionairen die werden aangevallen tijdens de Culturele Revolutie. Veel van zijn vrienden keerden zich na die chaotische periode af van de politiek, zochten hun toevlucht in de drank of verdwenen naar het buitenland.

Dat was allemaal niets voor Xi Jinping. Een anonieme jeugdvriend omschrijft hem in een vertrouwelijk rapport voor Amerikaanse diplomaten als iemand die niet dronk, niet over vrouwen praatte en altijd wat afstand hield. Niet bijzonder intelligent en "vrouwen vonden hem saai". Hij trouwde, maar scheidde snel weer na een huwelijk dat volgens ingewijden vooral bestond uit geruzie.

Veel later leerde hij zangeres Peng Liyuan kennen, die op dat moment veel populairder was dan hij. Xi vroeg: "Wat voor liedjes zing je?" Hij wist blijkbaar van niets. Toch trouwden Xi en Peng en ze kregen een dochter. Hoewel ze sindsdien veel tijd apart doorbrengen, doen er geen geruchten over verhoudingen de ronde. Daarmee onderscheidt Xi zich van zijn grote voorganger Mao, die zichzelf uit heel China meisjes en vrouwen liet bezorgen.

Xi is nu, voor zover dat in China te meten valt, een vrij populaire leider met een geliefde vrouw. Hij meet zich ook een persoonlijkheidscultus aan. Die gaat lang niet zo ver als de verering van voorzitter Mao, maar veel verder dan die van diens opvolgers. In die cultus is Xi een vriendelijke en wijze oom, en dat beeld lijkt niet helemaal gefabriceerd. Zijn jeugdvriend omschrijft hem als iemand die altijd klaarstaat voor mensen eenmaal hij een band met hen heeft, en altijd het antwoord weet op vragen. Vrijgevig en loyaal, niet geïnteresseerd in geld en zeker niet corrupt.

Die laatste eigenschap is niet vanzelfsprekend. Xi en zijn vrienden zagen zichzelf als de vanzelfsprekende communistische elite, dankzij hun revolutionaire vaders, en velen vonden dat privileges en extraatjes die voor gewone Chinezen niet waren weggelegd, hen wel toekwamen. Ook voor Xi is het volgens mensen uit zijn omgeving altijd evident geweest dat hij een leidende positie zou innemen. Maar voor geld of luxe lijkt hij weinig belangstelling te hebben, en de kans is klein dat hij met Trump op de golfbaan zal staan, zoals de Japanse premier Abe.

Foto's van Xi op de golfbaan zouden in eigen land ook slecht vallen vanwege zijn strijd tegen corruptie. Die heeft er onder meer toe geleid dat veel grote golfresorts, waar partijbonzen en zakenlieden elkaar fêteerden, moesten sluiten. In de strijd tegen de corruptie zijn de afgelopen jaren naar schatting al honderdduizend ambtenaren en partijleden hun positie kwijtgeraakt. Volgens zijn jeugdvriend walgt Xi van de corruptie in zijn land en van 'morele uitwassen' als prostitutie en drugsgebruik.

Maar het is de vraag of Xi's strijd tegen corruptie voortkomt uit persoonlijke ethiek of uit machtspolitiek. Aanklachten wegens corruptie zijn populair bij de gewone Chinezen en ze kunnen dienen om lastige types opzij te schuiven. Dat is ook gebeurd met Bo Xilai, de charismatische partijleider van de metropool Chongqing. Bo, binnen de partij de enige die Xi kon bedreigen in de strijd om de hoogste positie, heeft levenslang gekregen in een complexe corruptiezaak, waarbij zijn vrouw zelfs van moord werd verdacht.

Religieuze gevoelens

Xi's brandende ambitie om carrière te maken in de partij is volgens hemzelf ontstaan tijdens een verblijf in de provincie aan het begin van de jaren 70. Hij koos bewust voor functies in de regio om aan zijn machtsbasis te werken. Daar verdiepte hij zich in het marxisme, terwijl zijn vrienden in de stad liever westerse literatuur lazen.

Maar Xi kijkt verder dan het marxisme. Volgens jeugdvrienden had hij belangstelling voor het boeddhisme, vooral voor de mystieke kant van dit geloof. Hij verdiepte zich ook in de Chinese bewegingsleer Qi Gong en bezocht boeddhistische heilige plekken, zoals de berg Wutai Shan. Maar het uiten van religieuze gevoelens is riskant voor de leider van het atheïstische, in naam nog altijd communistische land.

Zeker is dat Xi niet zal tornen aan de basis van het communistische China. Sinds zijn tijd in de provincie is er voor de huidige president maar één doel: een sterk land onder de leiding van een sterke partij. Xi heeft al in zijn jeugd geleerd hoe hard dit regime kan optreden, en hij heeft ervoor gekozen om eraan mee te werken en het zelfs te versterken – in tegenstelling tot veel van zijn jeugdvrienden.

De Australische ex-premier Kevin Rudd heeft Xi meerdere malen ontmoet. In The New Yorker zei hij: "Enig begrip van wie Xi Jinping is, moet beginnen met zijn toewijding aan de partij – ondanks het feit dat hij in zijn persoonlijke leven, en zijn politieke leven, het beste en het slechtste van de partij heeft meegemaakt." Xi zelf zei het zo in The China Times: "Mensen die weinig ervaring hebben met macht, die er ver van verwijderd zijn, hebben de neiging om die als mysterieus en nieuw te zien. Maar ik kijk verder dan de oppervlakkigheden; de macht en de bloemen en de glorie en het applaus. Ik zie de gevangenissen, de wispelturigheid van menselijke relaties. Ik begrijp de politiek op een dieper niveau."

In die gevangenissen hebben de afgelopen jaren heel wat mensen gezeten die bij Xi en de partij in ongenade zijn gevallen. Ook veel journalisten en activisten, zoals advocaten die zich inzetten voor gewone mensen die in China vaak rechteloos blijken te zijn als ze in conflict komen met de autoriteiten. "Macht komt uit de loop van een geweer", zei Mao al.

En die harde waarheid heeft Xi in zijn oren geknoopt. Hij heeft het leger gemoderniseerd en versterkt. Hij heeft de claim van zijn land op eilandjes in de Zuid-Chinese Zee kracht bijgezet door daar havens en landingsbanen te laten bouwen.

En als de nieuwe, onervaren Amerikaanse president hem uitdaagt, wacht hij af om toe te slaan als het moment daar is. Zo zal Xi, weinig spraak- en altijd bedachtzaam, zich ook tijdens zijn bezoek aan Trumps buitenverblijf Mar-a-Lago koest houden. Van hem hoeven we geen ondoordachte tweets of gekke uitspraken te verwachten. Hij zoekt geen ruzie met de vrije pers, maar laat kritische journalisten gewoon opsluiten. Xi is "rond van buiten, maar vierkant van binnen", zoals de Chinezen zeggen: hij komt vriendelijk over, maar kan keihard zijn als dat nodig is.

De Chinese president leeft natuurlijk in een andere politieke werkelijkheid dan zijn Amerikaanse collega: hij is niet onverwacht gekozen en niet afhankelijk van een wispelturig electoraat, maar heeft zich geleidelijk opgewerkt in de partijrangen en inmiddels meer machtige functies vergaard dan welke Chinese leider ook sinds Mao. Het grootste verschil met Trump is misschien wel dat Xi geduld heeft en altijd het doel voor ogen houdt. Wie of wat daar ook voor moet wijken.

© Trouw

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234