Vrijdag 22/10/2021

De canon

Vorige zondag zat ik op de boekenbeurs in een panel over de literaire canon van de 20ste eeuw. Waarom uitgerekend ik was opgetrommeld, was niet duidelijk. Ik ben geen expert. Zo staat het verzameld werk van Walschap al enige jaartjes onaangeroerd in mijn boekenkast en van de twee Nederlandse vertalingen van Ulysses die ik bezit, heb ik niet één uitgelezen. De canon lijkt me vooral als inhaalmanoeuvre een geschikte bezigheidstherapie voor een gepensioneerde. Ik spaar en tel nu al af. Nog 5475 streepjes.

Geen canon zonder boeken over de canon die de canon bezingen - dat soort boeken verslind ik dan weer wel. Zo is er The Western Canon van Harold Bloom, een knuist van 580 bladzijden. Voor Bloom overleven slechts 26 auteurs zijn ultieme meetlat: William Shakespeare. De man blijkt gelukkig ook al gehoord te hebben van stripverhalen, themaparken, films en popmuziek. Het leven is inderdaad meer dan literatuur. Harold Bloom mag dus zeker niet verward worden met zuurpruim Allan Bloom, auteur van De gedachteloze generatie. Voor Allan Bloom moet je minstens de volledige Plato op je harde schijf hebben om tot de geciviliseerden gerekend te worden. Dat Plato tot onze culturele bagage behoort, ben ik met hem eens, maar om een heel andere reden. Plato moet je lezen om te weten hoe het niet moet. Met Plato is nagenoeg alles beginnen fout te lopen: de filosofie, de politiek, religie, onze houding tegenover vrouwen, onze kijk op zinnelijkheid en lichamelijkheid. We zijn er nog altijd niet van hersteld. Vreemd genoeg figureert Plato dan weer hooguit op Harold Blooms longlist van enkele honderden auteurs en titels - armoe, denk ik altijd bij zulke wezenloze lijstjes.

Nederlandstalige auteurs ontbreken ten enenmale in The Western Canon. Daar begint de ellende natuurlijk. Deze canon is in de eerste plaats een Amerikaanse canon. Dat kan ook niet anders. In september publiceerde HP / De Tijd bij wijze van eindemillenniumprimeur de honderd beste Nederlandstalige boeken. Amper vier Vlaamse schrijvers (onder wie Brusselmans, mevrouw Demeulemeester!) overleefden de test. Dat gebrek aan appreciatie is vaak wederzijds. Mystiek Lichaam van Frans Kellendonk is in Nederland een klassieker. Ik vind er geen lor aan. Ik heb die negatieve ervaring wel meer met dol geprezen Nederlandse auteurs. Elke canon is kortom (ook) context.

Net als de tien geboden is de canon een disciplineringsinstrument - de term komt niet voor niets uit het repressief theologisch begrippenkader. Het zegt: zo en niet anders; Hugo Claus wel, Patrick Conrad niet. De canon is het werktuig bij uitstek van literaire monopoliehouders. Of beter: hij is het eeuwen geweest. Want sinds mensen massaal boeken verslinden - het is niet anders - voelt de spraakmakende gemeente meer en meer de hete adem van vrijgevochten lezers in de nek. Daardoor kalft het prestige van de literaire elite af. En dat is ook weer niet de bedoeling.

Een canon is niet meer dan een belegen toptien en daardoor veeleer een verarming dan een verrijking. Hij perkt in, sluit uit en vertoont vooral neiging tot fossiliseren. Verboden voor jongeren! Hoe bezopen elk gedweep met de canon is, bewijst Cultural Literacy van Edward Hirsch. Geletterdheid wordt er gereduceerd tot amper 5000 weetjes. Verbazend hoe letterlijk geletterde mensen altijd weer zijn. Hirsch maakte desondanks school. Het Cultureel Woordenboek van Kohnstamm is een Hollandse versie van Cultural Literacy en zopas belandde op mijn tafel nog Bildung. Alles was man muss wissen. Let op het verheven 'Bildung', terwijl het boek alleen maar een prima zoekmachine is voor het invullen van kruiswoordraadsels.

De canon lijkt me ook slecht voor de geestelijke gezondheid. Hij bot het denkvermogen af. Allan Bloom klaagt bijvoorbeeld: studenten hebben tegenwoordig niets dat te vergelijken is met Dickens, een schrijver die ons zulke onvergetelijke types heeft geschonken als Pecksniff, Micaber en Pips. Onzin! Ik ruil graag alle 19de-eeuwse personages in voor the one and only Charlie Croker uit In alles een man. Tom Wolfe is de Anthony Trollope van de jaren 1990. Terwijl Trollope haarfijn de samenleving portretteert via geografische, hiërarchische distinctieven, doet Wolfe dat via uitgekiende merknamen en commercieel ronkende labels. Hetzelfde maar anders. En vooral: nog beter. Wat ik bedoel is: laat de lijstjes. Het enige wat telt, is het leesplezier bij je eigen kleine privé-canon.

Woensdag: de column van Kristien Hemmerechts

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234