Zaterdag 27/02/2021

De camera is een open oog zonder emotie, maar tegelijk een gevaarlijk wapen

Bill Viola (58) is een van de grondleggers van de videokunst. In zijn vaak mysterieuze, uitgepuurde en sterk gestileerde parabels focust hij op de grote menselijke emoties en ervaringen. ‘Ik heb een dubbelzinnige verhouding met de camera’, aldus Viola. ‘Ze is in politiek opzicht een van de gevaarlijkste wapens.’ In De Pont in Tilburg loopt nu een compact maar uitstekend overzicht van zijn werk.

Bill Viola wordt beschouwd als een van de meesters van de videokunst, maar in België is zijn werk niet vaak te zien. Sinds deze week loopt net over de grens in het aantrekkelijke museum De Pont in Tilburg een overzicht met veertien videowerken van 1977 tot nu. De Pont is een voormalige spinnerij die tot museum werd omgebouwd. De veertien video’s van Bill Viola zijn er te zien in de zogeheten wolhokken, vrij kleine kamers die elke video de gepaste intimiteit en intensiteit geven.The Reflecting Pool stamt uit 1977 en is de oudste video die in De Pont te zien is. Een man komt uit het struikgewas en staat stil bij een waterplas. Plots springt hij op, maar in plaats van met een plons in het water te vallen en te verdwijnen blijft hij in de lucht hangen. De tijd wordt stilgezet en de man vervaagt langzaam. Alle verdere bewegingen en veranderingen, zoals een voorbijwandelende man en vrouw, blijven beperkt tot weerspiegelingen in het water. In die video (gefilmd met een heerlijke, inmiddels voorbijgestreefde technologie, inclusief vervagende, vlekkerige kleuren ) zitten al enkele essentiële thema’s van Viola: het water, het stilzetten van de tijd en de botsing tussen schijn en wezen.

Verdronken en verdrongen

In de jaren daarna incorporeerde Viola zijn voorliefde voor de oude meesters in zijn werk. Door gebruik te maken van de nieuwste technologie bereikt hij momenteel het hoogste niveau van optische illusie en technische perfectie. “Ik kan nu pas puur zwart laten zien, door het gebruik van de OLED-technologie.”Acceptance, een highdefinition video op plasmaschermen uit 2008, laat in zwart en wit een vrouw zien die eerst als een schim dichterbij komt en vervolgens naakt en tergend langzaam door een gordijn van neerstortend water stapt. Nu eens is ze blij, dan weer angstig: Viola brengt op symbolische, stormachtige manier geboorte, leven en dood in beeld. Overgangsrituelen in hun essentie.“Ik ben mij er lange tijd niet van bewust geweest waarom water zo’n grote rol speelt mijn werk”, zegt Bill Viola. “Pas toen een journalist mij op m’n 34ste die vraag stelde, kwam een verdrongen herinnering weer aan de oppervlakte. Op mijn zesde ben ik bijna verdronken. Ik was naar een vlot aan het zwemmen en plots zonk ik. Ik was niet bang, ik zakte gewoon weg. Mijn broer heeft me toen gered. Ik was die ervaring totaal vergeten. Dat is ook de schoonheid ervan: het werd wel een deel van me, zonder dat ik het echt nog wist. Zo zie je maar dat neuropsychologen gelijk hebben: tachtig procent van ons denken gebeurt onbewust. Ik ben ervan overtuigd dat datgene wat in je onbewuste omgaat leven geeft aan je werk.”Over de opzettelijke vertraging van de actie in zijn video’s zegt Viola: “Alles in de wereld gaat te snel. We worden overspoeld door beelden en impulsen. Ik ben zelf ook altijd traag van begrip geweest. Als ik met mijn vrouw naar de bioscoop ga, moet ze mij halverwege de film alles beginnen uit te leggen, want ik ben dan al niet meer mee. De essentie van de slow motion is: laat je geest trager werken en probeer het beeld helemaal op te slorpen. Dan pas kun je alle gelaatsuitdrukkingen zien en de schoonheid van mensen die elkaar troosten en helpen.”Viola wil in zijn uitgepuurde, trage video’s terug naar de essentie en naar het belang van de grote archetypische emoties. Ook het boeddhisme en een ontmoeting met de dalai lama hebben hun sporen nagelaten in zijn werk.“Essentiële zaken komen voort uit leegheid en een gebrek aan informatie. Natuurlijk heeft de verlichting ons veel geschonken. Maar een van de nadelen is toch dat alles in structuren en doosjes wordt gestopt, alles wordt in vakjes ingedeeld. In onze tijd is er gelukkig opnieuw aandacht voor de holistische benadering van het menselijk lichaam, het lichaam als een geheel en in zijn context.”Viola’s kunst is ook een dam tegen het teveel. “De media zorgen voor te veel informatie. Er is een ware verontreiniging opgetreden. Alles wordt verklaard en kapot geanalyseerd. Als je de tv aanzet, staat er altijd wel iemand in je oor te roepen. Reclame is nog zo iets. We zijn uitgeput geraakt door de constante directe aansprekingen in de media. Internet biedt dan weer een uitkomst. Door de interactiviteit gaat het verkeer in twee richtingen.”

Vonken van gekheid

The Greeting (een ontmoeting tussen drie vrouwen) uit 1995 en Study for Emergence uit 2005 (een verrijzenis uit een graftombe) zijn beide geïnspireerd op het werk van oude meesters. Vanwaar Viola’s voorkeur voor de meesterschilders? “De renaissance was een periode van onwaarschijnlijke ontwikkelingen: wetenschap, banken, drukkunst, humanisme... Columbus die Amerika ontdekt is vergelijkbaar met onze reis naar de maan. Als Van Eyck de olieverfkunst uitvindt, dan slaagt hij erin een beeld te maken dat de werkelijkheid laat zien zoals men ze ook waarnam. Dat is zoals wij nu praten over het digitale beeld.“De kunst van vandaag is dan ook direct verbonden met de renaissance. Maar het gaat niet alleen om de techniek van de oude meesters, ook om wat ze voelen. Kunst is het overbrengen van het onzichtbare en het onbewuste, in hun werk zie je soms vonken van gekheid.”Toch heeft Viola niet voor de schilderkunst gekozen. “Maar de hand blijft belangrijk. Het is nog altijd de hand van de kunstenaar die de camera leidt. Die hand blijft dus het middelpunt van onze creativiteit. Wat deed de holenmens? Hij doopte zijn hand in beestenbloed en zette zijn handafdruk op een rotswand. Dat was de eerste kunst.”Toch heeft Viola ook dubbele gevoelens tegenover de camera: “Het positieve eraan is dat ze een open oog is, zonder oordeel, zonder emoties. Tegelijk is ze een van de gevaarlijkste politieke wapens, ze kan zo doeltreffend voor manipulatie en propaganda worden gebruikt. Eén voorbeeld maar: als ik mijn camera niet op jou richt, maar om de hoek houd, dan besta je niet meer...”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234