Vrijdag 21/02/2020

Stadsontwikkeling

De Brusselse Noordwijk moest een sprookje worden, maar werd een reusachtige nachtmerrie

Beeld Illias Teirlinck

De Brusselse WTC-torens waren decennialang louter restanten van de mislukte modernistische droom, de Noordwijk is nog steeds een niemandsland van forenzen, transmigranten en prostituees. Nu wil vastgoedoperator Befimmo de buurt nieuw leven inblazen met een complex van appartementen, kantoren en hotelkamers. Maar ten koste waarvan?

Het zakencentrum van de wereld: dat was de utopie die eind jaren 60 voor de Brusselse Noordwijk uitgedacht en goedgekeurd werd. Acht torens, met elk 28 etages, zouden op hun sokkels voetgangers hoog boven de begane grond verheffen, terwijl onder hen het kruispunt van Europa door raasde.

Voor dit zogenoemde Manhattanplan verkreeg projectontwikkelaar en betonkoning Charly De Pauw een spotgoedkope erfpacht van de christendemocratische premier Paul Vanden Boeynants. Zo voltrok zich begin jaren 70 de vernietiging van een van de meest volkse buurten van Brussel: meer dan tienduizend mensen belandden op straat.

“Een humanitaire ramp met verregaande gevolgen”, zegt Pascal Verbeken, schrijver van Brutopia: de dromen van Brussel. “Die onteigeningen waren zeer brutaal: elektriciteit afsluiten en bulldozer erover. Niet toevallig werd voor het Manhattanplan de Noordwijk uitgekozen. Het was een erg kwetsbare bevolking; veel gastarbeiders en migranten, die slecht op de hoogte waren van hun rechten. Van goed geïnformeerde burgercomités zoals de StRaten-generaal was geen sprake.”

Daarbij was Paul Vanden Boeynants volgens Verbeken ook een getalenteerde volksmenner. “Hij ging langs bij de mensen met een vette beenhesp of een nieuw kostuum, beloofde hen een baan bij het leger. Het geld dat de onteigende bewoners als troost toegestopt kregen, volstond veelal niet om in Brussel te blijven. Ook de psychische gevolgen waren desastreus: veel zelfmoorden, depressies, en psychiatrische opnames. De weinige ‘noordisten’ die in de wijk bleven, belandden in precaire sociale woningen.”

Herbestemmingsproject

Door de oliecrisis van 1973 werden uiteindelijk maar twee torens opgetrokken, WTC I en II, die vervolgens leeg bleven staan. Het meest ambitieuze plan uit de Brusselse bouwgeschiedenis bleek een even grootse mislukking. Mondjesmaat werden verschillende ministeries in de torens ondergebracht. Zo ontstond een absurde constructie waarbij de overheid haar oorspronkelijke eigendom huurde voor het drievoudige van het gangbare tarief.

Maar ook met de Vlaamse ambtenaren blijft de Noordwijk een doodse buurt, waar zich behalve enkele dappere prostituees niemand na kantooruren nog op straat vertoont.

Sinds de Europese vluchtelingencrisis van 2015 kregen de eenzame ambtenaren gezelschap van de transmigranten; ondertussen ook onlosmakelijk verbonden met de Noordwijk, nu hun verblijf in het Maximiliaanpark en Noordstation al lang niet meer zo tijdelijk is. Tel daar nog de ontevreden bewoners van de aanpalende sociale huurwoningen bij en je begrijpt dat de situatie in de Noordwijk hachelijk is.

Beeld rv

Vandaag is Little Manhattan, zoals de buildings rond het Noordstation genoemd worden, in handen van grote vastgoedeigenaars. De in kantoor- en vergadercentra gespecialiseerde vastgoedoperator Befimmo is sinds 2017 de enige eigenaar van de twee WTC-torens, waarvan de ontmanteling ondertussen begonnen is. In het kader van het herbestemmingsproject ZIN in No(o)rd zou daar tegen 2023 een multifunctioneel complex moeten verrijzen met kantoren voor de Vlaamse overheid, appartementen, hotelkamers, een sportschool en binnentuinen.

Soapopera

Na decennia zonder duidelijke visie voor de Noordwijk haken de Vlaamse Overheid en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest nu in op dit door de privésector geïnitieerde herbestemmingsproject. 

Maar is dat geen erg pragmatische visie op stedenbouw? Wie draait op voor deze uitverkoop van gemeenschappelijke ruimte? Die vragen drongen zich op aan kunstenaars Lietje Bauwens en Wouter De Raeve in hun voormalige studio op de 25ste verdieping van WTC I. “Het gebeurde pal voor onze ogen: dan zagen we de eigenaar met de ene architect de lift instappen, eruit komen met weer een andere”, zegt Bauwens. “Het was net een soapopera. De hele toren werd gekoloniseerd door consultancy-, design en architectenbureaus die allemaal op een of andere manier bij het ZIN-project betrokken waren. Plots hingen er zelfs plakkaten waarop ook onze verdieping van onafhankelijke kunstenaars partner van LabNorth (een door Befimmo mee opgericht urbanistisch onderzoekslaboratorium waaraan onder meer ook de Brusselse architectenbureaus 51N4E en Architecture Workroom Brussels meewerken, JA) genoemd werd.”

Omdat Bauwens en De Raeve eerder al kunstprojecten rond stedenbouw en ruimtelijke ordening ontwikkelden, besloten ze nu een film over de gebeurtenissen in de WTC-torens te draaien. “We wilden onderzoeken in hoeverre de buurt zoals ze nu bestaat echt betrokken werd bij het zogezegde ‘herdynamiseren’ van de Noordwijk”, zegt De Raeve. “Het ZIN-project wordt weliswaar voorgesteld als erg participatief, maar is dat ook zo? In hoeverre herhaalt de geschiedenis zich? Omdat we zelf niet helemaal begrepen hoe de vork in de steel zat, begonnen we onbevooroordeeld te filmen wat we rond ons zagen. Daarna hingen we posters op met een castingcall voor onze zogezegde soapopera: WTC A Love Story.”

Nep-complexiteit

Uiteindelijk is hun film geen soapopera geworden, wel een vernuftige docufictie waarin de protagonisten van het ZIN-project, zoals Befimmo-topman Werner Joris, Brussels Bouwmeester Kristiaan Borret en schepen voor Stedenbouw Ans Persoons zichzelf voorstellen aan een reeks acteurs, waaronder Kris Cuppens, Valentijn Dhaenens en Davis Freeman. Op basis van die korte briefing vertolken de acteurs vervolgens hun protagonist in een gefictionaliseerde meeting over het herbestemmingsproject.

“In de eerste helft van de film wilden we de complexiteit van de hele onderneming weergeven door vertegenwoordigers van alle betrokken partijen samen aan tafel te zetten”, zegt Bauwens. “Maar gaandeweg beseften we dat dat eigenlijk een nep-complexiteit was, en dus proberen we in de tweede helft de echte complexiteit te tonen; namelijk die van de realiteit.” De Raeve: “Tijdens het bekijken van die eerste improvisatiesessie van de acteurs realiseerden we ons dat de enige partijen die er echt toe doen de vastgoedeigenaar, de bouwmeester en de politiek zijn. Alle anderen zijn vooral schone schijn naar de buitenwereld toe, maar hebben uiteindelijk weinig in de pap te brokken.”

Vastgoedoperator Befimmo herkent zich niet in die vaststelling van de filmmakers. “Het stoort ons dat de film eerder bestaande clichés versterkt dan dat ze verschillende denkbeelden met elkaar probeert te verzoenen”, zegt woordvoerder Caroline Kerremans. “Wij hebben wel degelijk, samen met eigenaars uit de buurt, workshops met buurtbewoners georganiseerd, terreinanalyses gemaakt en met verschillende organisaties gesproken. Juist omdat we het anders willen aanpakken dan vijftig jaar geleden.”

Maar klopt het dan niet dat je geld nodig hebt om hun toekomstige complex te betrekken, beduidend meer geld dan de huidige buurtbewoners bezitten?

“Uiteraard zijn wij een beursgenoteerd bedrijf dat winst moet maken”, zegt Kerremans. “Maar binnen die positie doen wij wél ons uiterste best om bij te dragen aan een positieve stadsontwikkeling voor iedereen. Kijk maar naar het veiligheidsaspect van de open omgeving, inclusief de opening naar het Maximiliaanpark toe, die wij creëren: iedereen heeft daar baat bij.”

Beeld Illias Teirlinck

Omdat het kunstenaarsduo kritisch was over de daadwerkelijke inspraak van sociale organisaties uit de Noordwijk, besloten ze in het tweede deel van hun film protagonisten toe te voegen, zoals de buurtwerkers van De Harmonie en de woordvoerder van BXLRefugees.

“In die zin kan je onze film misschien wel activistisch noemen”, zegt De Raeve. “Maar in de eerste plaats is het een oproep na te denken over andere manieren om aan stadsontwikkeling te doen, manieren die de eigenheid van Brussel bewaren. De dag na onze première organiseren we ook een workshop Sociale Coalitie: om te onderzoeken hoe die sociale stemmen hun krachten beter kunnen bundelen.” 

Volgens Bauwens bevindt Brussel zich nu op een kantelpunt. “We willen mee nadenken over hoe de complexiteit van de stad niet alleen te bewaren, maar ook te versterken, zonder de chaos te romantiseren. We kunnen nog voorkomen dat Brussel een steriele stad wordt waar alle minderbedeelden naar buiten de ring verbannen worden. In pakweg Amsterdam is het daarvoor al te laat.”

WTC A Love Story kun je volgens haar makers dan ook buiten haar context van Brussel lezen, als archetypisch voorbeeld van hedendaagse gentrificatie.

Gentrificatie

Maar is gentrificatie per definitie slecht? Pascal Verbeken is daar niet zo zeker van.

“Met sociaal-culturele projecten alleen geef je een wijk geen nieuwe toekomst, dat zag ik eerder al in Charleroi en Luik. Uiteindelijk heeft zo’n geteisterde buurt als de Noordwijk wel een kapitaalsinjectie nodig. De vraag is: welk soort gentrificatie komt er dan? De Upsite-toren en de appartementenwijk errond naast het Kanaal trekken een nieuwe middenklasse aan, maar blijven jammerlijk een eiland. Er is geen band met rest van de Noordwijk of wat ervan overschiet.”

Ook Mehdi Kassou, als woordvoerder van BXLRefugees, het Brusselse burgerplatform voor de opvang van vluchtelingen, een van de protagonisten uit WTC A Love Story, ontkent niet dat de situatie in Noordwijk vandaag ‘catastrofaal’ is. Vernieuwing is dringend nodig, maar hij betreurt de manier waarop het ZIN-project die nu doorvoert. 

“Sinds de oprichting van de WTC-torens is de Noordwijk een kantoorbuurt”, zegt Kassou. “Maar we mogen niet vergeten dat daar twintig jaar geleden al een aanvullende identiteit bijkwam, toen de eerste oorlogsvluchtelingen uit de Balkan arriveerden. De transmigranten zijn dus lang niet de eersten. Overigens is het Noordstation alleen voor migranten een plek van passage. Het is jammer dat die geschiedenis op geen enkele manier erkend wordt, al was het maar via een monument of kunstwerk dat uitnodigt tot reflectie. Dat hier in 2015 tienduizenden asielzoekers opgevangen werden, was toch een belangrijk moment in de Belgische geschiedenis. Maar de enigen die geïnteresseerd waren in onze mening over de herbestemming van de WTC-torens waren de filmmakers. Dat geeft een wrang gevoel: luxeappartementen lijken belangrijker dan het lot van vluchtelingen.”

WTC A Love Story (www.wtcalovestory.be) werd geproduceerd door productiehuis Video Power en gaat vanavond in première in het Kaaitheater in Brussel. Daarna is de film onder andere nog te zien op het Openbare Werken-festival in de Gentse Vooruit (23-25 april).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234