Zaterdag 05/12/2020

Brexit

De Britten hebben hun Empire terug, zo voelen ze dat

De Britse premier Johnson heeft Huawei toegelaten op de 5G markt, dit terwijl Amerika nadrukkelijk heeft aangedrongen om dit niet te doen.Beeld AFP

Het was nooit de vraag of de Britten de Europese Unie zouden verlaten, maar wanneer. Vannacht, dus. De drang naar totale onafhankelijkheid zit zo verankerd in de Britse ziel, dat die boven meer macht in Europa en grotere welvaart gaat, stelt correspondent Patrick van IJzendoorn.  

Om negen minuten over half acht, ­zaterdagochtend, zullen de brexiteers na een feestelijke nacht hun spirituele hoogtepunt beleven. Voor het eerst in 47 jaar maakt de zon het Verenigd ­Koninkrijk als een geheel soevereine staat wakker. Niet ­langer zullen er, na de overgangsperiode, regels en richtlijnen uit het nabije oosten komen. Het opkomende tij van ­EU-wetgeving, waar de hoogste Britse rechter Lord Denning een jaar na de toetreding in 1973 reeds over klaagde, is tot stoppen gebracht. Een ongewis avontuur is begonnen.

Eigenlijk was het nooit echt de vraag of de Britten het Europese eenwordingsproject zouden verlaten, maar wanneer. Vijftien jaar hadden ze aan de deur van de Europese Economische Gemeenschap gebonkt, maar eenmaal bij de club voelden ze zich nooit helemaal thuis. Reeds twee jaar na toetreding was er een referendum over de vraag of het lidmaatschap echt wel gewenst was. Wat na instemming volgde, was een levendige relatie die beter door psychiaters dan door historici kan worden geduid.

Groot, uiteindelijk te groot, waren de economische, culturele, juridische, geografische en historische verschillen tussen eiland en vasteland. Nooit deelden Britse leiders de romantische droom van een ‘ever closer union’, zelfs de sociaal-­democraat Tony Blair niet, de meest EU-gezinde van de tien premiers die de Britten in die 47 jaar Europese jaren hebben versleten. Het waren vijf woorden van Margaret Thatcher, geuit in 1984, die de relatie kort samenvatte: ‘I want my ­money back’.

Overleven

Thatcher kreeg haar ponden terug, na vier jaar onderhandelen, maar wat de Britten eigenlijk wilden, was de teruggave van de soevereiniteit die was opgeofferd in ruil voor invloed, macht en lidmaatschap van een gemeenschappelijke markt. Soevereiniteit was reeds een thema bij het referendum van 1975, zowel bij de socialist Tony Benn als bij de nationalist Enoch Powell, maar de verleiding om in tijden met eindeloze stakingen aansluiting te zoeken bij een wel­varende unie was te groot.

Het thema is nooit verdwenen, en werd sterker toen de Europese Gemeenschap in de eerste helft van de jaren ­negentig een politieke unie werd. Meer dan in andere EU-lidstaten heeft er onder de Britten altijd een drang naar ­totale onafhankelijkheid bestaat, een gevoel dat in 1975 op deze manier onder woorden werd gebracht voor Christopher Frere-Smith: “Het zou goed voor de Britse ziel zijn om op eigen benen te staan”, zei hij in The Sunday Times, “harder te vechten om te overleven”.

Bij het EU-referendum van 2016 speelden vele thema’s – immigratie, bezuinigingen, Brusselse bureaucratie, visserijrechten, afkeer van de politiek – maar die vrijheidsdrang, hoe nostalgisch en irrationeel ook, leidde tot brexit. Voor de toonaangevende brexiteers waren Nigel Farage en Boris Johnson – de een populistisch, de ander salonfahig – de ideale kopstukken omdat ze twee noodzakelijke brexit-kwaliteiten bezaten: een ­onverbeterlijk optimisme en een bereidheid om grote risico’s te nemen.

Theemokken

Na het referendum leefde het idee, zeker in het buitenland, dat de Britten zich in een tweede referendum zouden bedenken of dat de machthebbers de uitslag op een of andere manier konden ­negeren. Dat zijn manieren waarop ­Europese referenda in het verleden onschadelijk zijn gemaakt. Die kant leek het op te gaan totdat Johnson de kans zag de macht te grijpen om vervolgens het karwei af te maken. Wat brexit betreft, was de publieke opinie vier jaar lang vrij stabiel gebleven, mede omdat de aangekondige financiële rampen zich niet hebben voltrokken.

‘I have got Brexit done’, is de tekst op blauwe theemokken die de Conservatieve Partij in de aanbieding heeft, alsmede theedoeken met de afbeelding van Boris Johnson in een lauwerkrans, compleet met Britse vlag en een wapenschild. Er is een persoonlijkheidscultus ontstaan rondom de premier die de partij heeft verenigd, de reden dat David Cameron het referendum had opgeroepen. ‘Brexit heeft laten zien dat ‘s levens optimisten altijd overwinnen,’ jubelde schrijver Julie Burchill, een oud-communist.

In de Conservatieve Partij zal de Europese strijd plaatsmaken voor een veel ouder conflict: tussen Tories die een sterke, protectionistische rol van de staat willen en de radicale vrijemarktdenkers, wat in hogere zin een strijd tussen Noord en Zuid-Engeland is. De ene groep wil dicht bij de Europese Unie blijven, terwijl de andere de Amerikaanse kant op wil. Het is aan Johnson een Blair-achtige ‘derde weg’ te vinden tussen nationalisme en globalisering, een New Conservatism zoals het al is genoemd.

Global Britain

Het idee dat de Britten zich van de wereld afkeren en terugvallen op een ‘splendid isolation’ is onterecht. Onder Johnson met zijn Global Britain-concept willen ze de banden met de rest van de wereld versterken, iets waar de personele uitbreiding van het Britse ministerie van Buitenlandse Zaken – sinds de dagen van Thatcher beetje bij beetje gekortwiekt – van getuigt. Vrijhandelsbesprekingen met de Verenigde Staten zullen, om tactische redenen, parallel lopen aan die met de Europese Unie.

Makkelijk zullen die niet zijn, zeker niet nadat Johnson het advies van Donald Trump heeft genegeerd en toch in zee is gegaan met het Chinese Huawei. Hiermee probeert de premier aan te tonen geen poedel van de Amerikaanse president te zijn. De Britse regering wil een onafhankelijke koers volgen, waarbij per dossier wordt gekeken waar de belangen van het land liggen. Volgens critici is dit onmogelijk. De Ierse premier Leo Varadkar deed het Verenigd Koninklijk plagerig af ‘een klein land’.

Brexiteers wijzen erop dat het land een kernwapenmacht is, permanent in de VN- Veiligheidsraad zit, ‘s wereld zesde economie heeft, succesrijke immigrantengemeenschappen herbergt en met Londen de ultieme wereldstad bezit. Global Britain kan meer dan een slogan worden als Empire-nostalgie plaatsmaakt voor praktisch beleid. Dat was het idee achter de komst, onlangs, van Afrikaanse leiders naar Londen voor een investeringstop, waar Johnson en prins Harry de gastheren waren.

Leidende rol in de wereld

Volgens oud-partijleider William Hague kunnen de Britten, nu de Amerikanen het laten afweten, zelfs een leidende rol op het wereldtoneel spelen, bijvoorbeeld op milieugebied en internationaal recht. Johnson heeft als grote voordeel dat hij voorlopig geen zorgen heeft in het parlement en van de oppositie. Na drie crisis-achtige brexit-jaren is het Verenigd Koninkrijk sinds de Johnson-verkiezing een wonderbaarlijke baken van politieke stabiliteit, iets wat momenteel niet van alle Europese landen kan worden gezegd.

Bij het afscheid deze week in Staatsburg beweerde een triomfantelijke Farage dat de Britten eruit zijn en de rest een details zijn. Dat geldt niet voor de verantwoordelijke premier voor wie er Brusselse onderhandelingen aankomen, waarbij partijen meer te verliezen dan te winnen hebben. Het zal de ultieme test van Johnson zijn, de man bij wie, om de woorden van de Italiaanse marxist Antonio Gramsci te lenen, het optimisme van de wil vaak zegeviert boven het pessimisme van het verstand.

Dat is bij brexit hard nodig.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234