Maandag 29/11/2021

De Braziliaanse Walter Salles over zijn 'Diarios de Motocicleta/The Motorcycle Diaries'

Regisseur Walter Salles: 'Che's reisgezel leeft nog. 'Je hebt geen idee hoezeer dit lijkt op wat men ons allemaal gebeurd is', zo heeft hij me verteld'

Toen Guevara nog niet Che was

Walter Salles verdiepte zich in Diarios de Motocicleta. Notas de viaje por América Latina, het persoonlijke reisverslag van Ernesto Guevara, en op Con El Che por Latinamérica, van diens reisgenoot Alberto Granado. Op basis daarvan maakte de Braziliaanse regisseur, bekend van Central do Brasil, een film 'over Ernesto Guevara vooraleer hij El Che werd'.

Cannes

Eigen berichtgeving

Jan Temmerman

Deze interessante, boeiende en meeslepende film stond in mei in Cannes in de officiële selectie. Het verhaal is dat van twee jonge Argentijnen die anno 1952 aan een tocht door Latijns-Amerika met een oude motor, een Norton 500 uit 1939, die heel optimistisch la poderosa (de machtige) genoemd wordt. Het resultaat is een avontuurlijke roadmovie, waarin la poderosa het nogal snel laat afweten, zodat de twee vrienden (vertolkt door de Mexicaanse Gael García Bernal en de Argentijnse Rodrigo de la Serna) de rest van hun acht maanden durende reis stappend en liftend moeten afleggen. Maar ze houden vol. Door Argentinië en Chili, via de Atacama-woestijn naar Peru en de Inca-ruïnes van Machu Picchu, tot diep in het Amazone-gebied en uiteindelijk Venezuela.

Dat was op zich wellicht voldoende voor een onderhoudend filmverhaal over jongensachtige ontdekkingsdrang, een relaas ook over opgroeien en je eigen plek in de wereld vinden. Wat The Motorcycle Diaries echter extra interessant en ongemeen boeiend maakt, is dat een van die twee niemand minder was dan Ernesto Guevara de la Serna, die enkele jaren later beroemd zou worden als de revolutionaire leider El Che.

Begin 1952 was Ernesto een 23-jarige student geneeskunde uit de begoede middenklasse, die vooraleer hij afstudeerde nog even de echte wereld buiten zijn beschutte thuisbasis in Buenos Aires wilde leren kennen. Zijn reisgenoot was de 29-jarige biochemicus Alberto Granado, die al in een kliniek in Cordoba werkte, maar zijn droom van zo'n avontuurlijke reis nog voor zijn dertigste wilde realiseren.

Walter Salles: "Filmmaken is voor mij in de eerste plaats een kwestie van verlangen en in je materiaal vinden wat je eigen interesses en dilemma's weerspiegelen. Hier boeide niet de rite de passage van deze twee jonge mannen maar ook dat we ons onderdompelden in de 'Latijns-Amerikaanse identiteit'. Dat was voor alle betrokkenen enorm fascinerend. Toen wij - Argentijnen, Brazilianen, Chilenen, Peruvianen, Mexicanen ... aan deze filmreis begonnen, begrepen we snel dat onze grenzen veel poreuzer zijn dan we aanvankelijk dachten. Voor deze film voelde ik mij in essentie een Braziliaans regisseur. Na afloop voelde ik mij natuurlijk nog steeds Braziliaan (lacht), maar ik wist dat ik ook een Latijns-Amerikaanse regisseur ben. Het was alsof mijn 'huis' een beetje groter was geworden. Bij een 'normale' film hebben mensen uiteenlopende motieven, hier werden we allemaal gedreven door dat onderzoek naar een gemeenschappelijke identiteit. Dat hield ons ook overeind tijdens de uitputtende draaiperiode. Fysiek was het heel zwaar, met bijvoorbeeld temperaturen van min 20 tot plus 45 graden. Vaak hebben we gedacht dat we het einde niet zouden halen. Het is ons toch gelukt, volgens mij door een soort collectieve kracht, en door onze bewondering voor die boeken."

De reis van de filmploeg lijkt op een bepaalde manier heel erg op die van Ernesto en Alberto.

"Ja, we dachten heel wat te weten over ons continent, maar dan vertrek je en blijkt dat je heel wat minder weet dan je zou moeten weten. De film heeft mijn perceptie en die van alle betrokkenen veranderd. Ik ben in totaal vijf jaar met dit project bezig geweest. Het heeft mijn visie op het leven en op film zelf veranderd. Vroeger besteedde ik altijd veel aandacht aan het beeldkader, als narratief hulpmiddel. Hier heb ik, zeker nadat de motor van Ernesto en Alberto het laat afweten, geprobeerd dat te vergeten en met de camera gewoon de personages te volgen. Zo heeft de film een soort directheid gekregen die mijn vorige films niet hadden.

"Op mijn eerste reis door Latijns-Amerika, op zoek naar locaties voor de film, ontdekte ik snel dat wat ik zag bijna een kopie was van wat die twee mannen in hun reisverslagen beschreven. Het werd dus ook snel duidelijk dat dit ook een film over ons eigen heden zou worden. Zo konden we ook heel trouw blijven aan de geest van de boeken: kijk niet alleen naar de weg, maar ook naar wat zich ernaast, in de marge bevindt. Als we mensen tegenkwamen die ons herinnerden aan de ontmoetingen die Ernesto en Alberto beschreven hadden, vroegen we hen ook voor de film. Gael en Rodrigo zaten zo goed in de huid van hun personages dat ze makkelijk met die passanten konden werken. Ik heb die scènes daarna voor alle zekerheid aan Alberto laten zien. 'Je hebt geen idee hoezeer dit allemaal lijkt op wat indertijd met ons gebeurd is!", zei hij. Zo hebben we ons ook aangepast aan het weer. Het was zomer in Patagonië en het begon te sneeuwen. Wel, dan draaiden we maar een sneeuwscène." (lacht)

Kwamen de twee reisverslagen op alle punten overeen?

"Daar zit je natuurlijk in Pirandello-land. (lacht) Als vijf mensen naar een boom kijken, zullen ze die allemaal verschillend beschrijven. Maar deze twee reizigers waren grotendeels in sync met elkaar. En daarnaast hadden we Alberto's persoonlijke input. Hij is nu 83 en heeft een buitengewoon geheugen. Hij vertelt over die reis alsof het gisteren was. Zijn bijdrage was zeer belangrijk. Het gaf een directheid, een bepaalde sfeer en smaak aan die reis. Het was bijvoorbeeld door met Alberto te praten dat we het emblematische belang begrepen van de rivier overzwemmen. Ook smakelijke details, zoals de 15 dollars die Ernesto zorgvuldig opspaarde om een bikini voor zijn vriendinnetje te kopen, zul je niet in de dagboeken terugvinden."

Ernesto was 23 bij het begin van de reis, Alberto al 29. Zes jaar zijn op die leeftijd een groot verschil.

"Dat is zo. Alberto heeft me verteld dat hij Ernesto, die zeer goede bevriend was met zijn jongere broer Tomas, gekozen had omdat zijn eigen leeftijdsgenoten allemaal bang waren. En omdat je om aan zo'n onderneming te beginnen een 'slechte' zoon, broer, minnaar enzomeer moest zijn. Om te kunnen vertrekken moet je immers eerst al die banden doorsnijden. Alberto zegt dat Ernesto daarvoor de juiste ingesteldheid had." (lacht)

Je kunt de film makkelijk samenvatten als een verhaal over Guevara vóór hij Che werd.

"Ja, zijn zoon Camillo in Havana heeft me bij onze eerste ontmoeting letterlijk gezegd: 'Denk hieraan als het verhaal van Ernesto voor hij El Che werd. Daarom moet je naar hen kijken zoals ze toen waren, niet zoals ze later zouden worden.' Dat hebben we ook geprobeerd. We hebben die jonge Ernesto niet willen vermengen met de volwassen Che en zijn zekerheden. In deze film mochten Ernesto en Che elkaar niet ontmoeten."

Dat is een van de pluspunten in de vertolking van Gael García Bernal.

"Je hebt daar inderdaad een acteur met de intelligentie van Gael voor nodig. Hij bouwt zijn personage van binnenuit op. Ik kan mij voorstellen dat mensen een zeer flamboyante, zelfzekere Ernesto verwachten, maar Gael durfde van hem een introspectief personage te maken, iemand die zijn weg nog zoekt. Tot het moment waarop de motor het laat afweten, is Ernesto veeleer iemand die de actie volgt. Later neemt hij stilaan de leiding over. Zowel Gael als Rodrigo hebben met zo'n motor moeten leren rijden. Uiteindelijk bleek Gael een beter motorrijder dan de stuntman die hem moest helpen." (lacht)

Was u voor dit project al geïnteresseerd in Che?

"Natuurlijk! Ik kom uit Latijns-Amerika. Hoe kun je dan niet in hem geïnteresseerd zijn? Dat hij nu nog steeds zo aanwezig is, heeft er volgens mij mee te maken dat mensen hem herkennen als een man die zei wat hij dacht en in overeenstemming daarmee handelde. Dat soort integriteit en coherentie vind je haast niet meer in de politiek. Een andere reden is dat hij, los van het feit of je het met hem eens bent, de mogelijkheid van verandering vertegenwoordigt. Wij leven in een tijd waarin men ons steeds maar blijft zeggen dat we het 'einde van de geschiedenis' of van alle ideologieën hebben bereikt. Stel je voor dat je verplicht wordt op exact dezelfde manier te blijven leven als je ouders en je grootouders. Guevara symboliseert net het tegenovergestelde, een vorm van verzet, van de noodzaak van verandering, het geloof in een utopie."

Er kunnen - en zullen - nog heel wat films over Guevara gemaakt worden. Interesse?

"Neen, ik ben niet van plan zijn officiële biograaf te worden. (glimlacht) Het is belangrijk om die Latijns-Amerikaanse identiteit te blijven onderzoeken. We hebben ook nood aan een of andere vorm van idealisme. Daaraan wil ik aandacht blijven besteden. Over de latere Guevara zijn al heel wat documentaires gemaakt. Dat is ook zo rijk en complex dat je het niet tot twee uur film kunt reduceren. Interessant is natuurlijk wel dat hij elke periode zelf gedocumenteerd heeft: de geschriften over guerrilla, de Kongolese, de Boliviaanse dagboeken... Maar het enige boek waarvan je eventueel nog een film kunt maken, is Outra Vez, het verslag van zijn tweede reis door Latijns-Amerika, omdat die periode nog niet uitgebreid gecoverd is in documentaires of biografieën."

Uw film maakt ook duidelijk waar die toevoeging Che vandaan komt.

"Ja, en het verbaast mij dat zo weinigen dat wisten. In Argentinië, ook wel in het zuiden van Brazilië, betekent che hetzelfde als man in de Amerikaanse spreektaal. 'How are you, man?', zo zegt men in Argentinië che. Gewoon een toevoegsel."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234