Zondag 15/12/2019

De Boekenbeurs is dood. Leve het Boekenfestival!

Dit weekend opent de 79ste Boekenbeurs de deuren. Stemmen binnen en buiten het boekenvak vinden dat de oude tante nood heeft aan een ingrijpende facelift. 'De Boekenbeurs moet niet de belangen van de uitgevers verdedigen, maar die van de lezers. Laten we ze daarom ombouwen tot een Boekenfestival.'

Vanaf zaterdag zullen opnieuw duizenden mensen regen en wind trotseren om zich op de Boekenbeurs in een oververhitte Antwerp Expo te vergapen aan boeken, schrijvers en BV's. In 2010 klokte de beurs af op 184.000 bezoekers; vorig jaar bleven daar net geen 154.000 van over.

Dat is nog steeds indrukwekkend, maar toch staan bij organisator Boek.be de lichten al een tijdje op oranje. Voor de belangenorganisatie van het boekenvak is een commercieel succesvolle Boekenbeurs levensnoodzakelijk. Vorig jaar tekende Boek.be een recordverlies van 180.758 euro op en torste het een schuldenlast van 569.613 euro. Het gecumuleerde verlies bedroeg 322.214 euro. Het grootste deel van haar inkomsten haalt Boek.be uit de Boekenbeurs: de organisatie int de integrale opbrengst van de ticketverkoop. Om niet helemaal kopje-onder te gaan, mogen de bezoekersaantallen niet onder 150.000 zakken.

Op het einde van de Boekenbeurs-editie van 2013 gooiden uitgevers Steven Borgerhoff en Kristof Lamberigts van de gelijknamige uitgeverij een knuppel in het hoenderhok. In een opiniestuk in de krant De Standaard noemden ze de Boekenbeurs 'Bokrijk voor boekenwurmen'. "De Boekenbeurs, dat is een onprettige en oubollige bedoening", schreven ze. "En eigenlijk weten alle betrokkenen heel goed waar dat aan ligt." Te weinig parkeerplaatsen, een uitgeleefde Antwerp Expo, waardeloze catering en een gebrek aan vernieuwing. In al die jaren dat ze deelnamen, hadden Borgerhoff en Lamberigts behalve de stijgende toegangsprijs helemaal niets zien veranderen. Over hoe het dan beter kon, zwegen beide heren in alle talen.

Architect Sven Grooten van B-architecten wil wel graag brainstormen over hoe een hedendaagse Boekenbeurs er zou moeten uitzien. "Als Boek.be ons ooit vraagt om daarover mee te denken, zullen wij dat met plezier doen", zegt hij.

"B-architecten heeft enige ervaring: we hebben musea vormgegeven, concepten voor tentoonstellingen bedacht en interieurs van boekhandels en uitgeverijen ontworpen."

BV-hal

Grooten vindt verandering broodnodig. "Als er niets gebeurt, zal het bezoekersaantal verder blijven afnemen. Dertig jaar geleden was de Boekenbeurs, zoals we ze nu nog kennen, een uitstekend evenement om lezers in contact te brengen met boeken. Het waren de hoogdagen van het Voedingssalon en elke gemeente had haar handelsbeurs waar de plaatselijke middenstand haar producten aanprees. Maar die beurzen zijn op sterven na dood."

Bij Grooten roept de naam 'Boekenbeurs' herinneringen op aan die gedateerde handelsbeurzen. "'Beurs' klinkt ook niet meteen consumentvriendelijk. Het is niet toevallig dat we het over het 'Autosalon' hebben en niet over de 'Autobeurs', terwijl dat allesbehalve een gezellig ingericht salon is. 'Boekenbeurs' associeer ik met het verhandelen van boeken, terwijl de bezoeker geen handelaar in boeken is, maar een lezer."

De ideale Boekenbeurs ziet er volgens Grooten uit als een ideale boekhandel. "Nu is de beurs ingedeeld volgens deelnemende uitgeverijen, terwijl lezers boeken niet koppelen aan wie ze uitgeeft. Ik vind het een bizar uitgangspunt dat uitgeverijen de look-and-feel van de beurs bepalen en elk op hun stand hun boeken aanprijzen. De Boekenbeurs moet niet de belangen van de uitgevers verdedigen, maar die van de lezers. Niet de kracht van de uitgevers moet getoond worden, wel de kracht van het boek. Het werk van een auteur die bij verschillende uitgevers publiceert, ligt nu verspreid over de hele beurs. Terwijl je het een liefhebber van de romans van Tom Lanoye naar de zin maakt als hij het integrale oeuvre van zijn favoriete auteur op één en dezelfde plek terugvindt."

De ideale Boekenbeurs is daarom ingedeeld volgens thema of genre. "Met een ruimte die integraal gewijd is aan kookboeken, een andere aan literatuur, nog een andere aan detectives, sportboeken, jeugdboeken, strips, wetenschappelijke boeken... Met zelfs een hal vol BV-boeken."

De ideale Boekenbeurs wordt daarenboven georganiseerd als een volbloed festival. Grooten: "De huidige Boekenbeurs is veel te saai. Op de ideale beurs krijgt elk genre een curator, die carte blanche heeft om een uitgebreide programmatie uit te werken, waardoor bezoekers van de ene verbazing in de andere vallen en iets beleven. De curator van de sportboeken zal bijvoorbeeld een vooraanstaand sportjournalist zijn, denk maar aan Hans Vandeweghe, Filip Joos of Frank Raes. Elk jaar worden er nieuwe curatoren aangesteld. Laten we de Boekenbeurs dan ook maar meteen herdopen tot het Boekenfestival, met als onderschrift: 'De grootste boekhandel van Vlaanderen'."

Worst en kaas

De kans dat architect Sven Grooten binnenkort een uitnodiging van Boek.be ontvangt om van gedachten te wisselen, lijkt niet zo groot. "Bij ons overleg over de Boekenbeurs betrekken we voornamelijk mensen uit de beurswereld", zegt Jef Maes, adjunct-directeur van Boek.be. "Binnen het boekenvak wordt te vaak enkel vanuit het product boek gedacht. Evenementenexperts leren ons outside the box nadenken over hoe we de beleving van de lezer kunnen versterken. Natuurlijk heeft een boek een unieke aantrekkingskracht, alleen mogen we ons daar niet op blindstaren."

Wat vindt Jef Maes van een beurs ingedeeld volgens genre? "Dat is een waardevol idee, al zijn niet alle standhouders daar even enthousiast over. Voor de uitgevers zijn de gevolgen ingrijpend: ze zullen niet langer hun eigen stand hebben. Maar op termijn moet zeker meer thematisch gewerkt worden: lezers komen voornamelijk omdat ze geïnteresseerd zijn in een bepaald onderwerp of in een auteur. Het grote voordeel van de huidige beurs is dat mensen er alle zalen bezoeken. Zo leren ze onderwerpen en boeken kennen die ze anders straal voorbij zouden lopen.

"Als er een thematische indeling komt, mag die niet te strak zijn, anders riskeren we dat bezoekers enkel die zalen bezoeken waar ze hun favoriete onderwerpen terugvinden. Dit jaar groeperen we trouwens al een aantal activiteiten rond het thema kinder- en jeugdboeken. Optredens van auteurs vinden nu ook bijna allemaal plaats vlak bij de verschillende standen. We willen dat nog uitbreiden."

Boekhandelaar Wouter Cajot van de Antwerpse boekhandel 't Stad Leest heeft al een paar jaar een stand op de Boekenbeurs, dit jaar heeft hij er zelfs twee. Cajot is niet vies van verandering. "Vandaag moet elke sector zich aanpassen. Dat ligt niet alleen aan het internet of de crisis, al worden die wel vaak als excuus gebruikt. Maar niet alle kledingwinkels lijden onder de concurrentie van Zalando en co."

Cajot vindt dat op de beurs veel scherpere keuzes over het boekenaanbod gemaakt moeten worden. "Er moet ingegrepen worden in de presentatie van de boeken én in de selectie van de titels. Wat voor zin heeft het om het hele Centraal Boekhuis (verdeelpunt in Nederland vanwaaruit de meeste boekhandels bevoorraad worden, red.) voor twaalf dagen naar de Antwerp Expo te verhuizen? Wij hebben geen boekenkasten, al onze boeken liggen op tafels. Ik geloof niet in kasten, die passen in een woonkamer of in een bibliotheek, niet in een winkel.

"Presentatie is ontzettend belangrijk: de juiste sfeer, muziek, licht, de ideale geur... In mijn boekhandel hou ik daar allemaal rekening mee. Dat zou ook moeten gebeuren op de Boekenbeurs. Kwaliteit zou moeten primeren, terwijl het er nu vaak op het Voedingssalon lijkt. Je krijgt er bier, soep, kaas en worst mee naar huis, waardoor je een week lang niet zelf hoeft te koken. Een lezer heeft daar geen boodschap aan.

"Ook voor de catering moeten er strenge keuzes gemaakt worden: in Antwerpen kun je de beste koffie van de wereld drinken, maar de koffie in de Antwerp Expo is verschrikkelijk. Ik bezoek regelmatig beurzen in het buitenland, en daar is de catering altijd een feest. De koffie wordt geserveerd door lokale barista's, het eten is biologisch en er staan foodtrucks. Slechte horeca vind je alleen nog op Franse beurzen; daar breng je beter je eigen boterhammen mee."

Modderpoel

Marc Verhagen is oprichter en bezieler van Luster, een jonge uitgeverij van kwaliteitsboeken. Zijn Boekenbeurs-stand werd ontworpen door B-architecten. Verhagen is een groot voorstander van een nieuwe indeling naar genre. "Bezoekers vragen regelmatig waar ze de kinderboeken, de thrillers of de kookboeken kunnen vinden. Dat zijn voor de hand liggende vragen, die nu gewoon niet te beantwoorden zijn. Laten we daarom onder meer een literatuur-, kookboeken-, kunstboeken- en kinderboekeneiland maken. Dan zijn we meteen ook verlost van het absurde systeem dat boeken alleen aan het handvol kassa's van de uitgeversstand betaald kunnen worden, terwijl er over de hele beurs honderden kassa's verspreid staan.

"Maak van die eilanden echte belevenissen en laat ze ontwerpen door designers en architecten. Te duur? Zoek dan sponsors. Laat het kinderboekeneiland sponsoren door een pretpark, het managementboekeneiland door een kantoormeubelfabrikant, het kunstboekeneiland door een kunstminnende bank."

"Waarom laten we al die thema-eilanden niet ontwerpen door jonge designers en architecten?", vult architect Sven Grooten aan. "Zo geven we hen ook meteen kansen. De kookboekenafdeling kan er dan uitzien als een keuken of een restaurant, de romanhoek als een uit de kluiten gewassen gezellige leesplek met zetels, het stripeiland op een stripboek vol levensgrote Kuifjes. Waarom laten we Jeroen Meus of Pascale Naessens niet een food-programma uitwerken? Want de kwaliteit van de catering is inderdaad allerbelabberdst. Behalve een klef broodje en een kop slappe koffie vind je er nauwelijks iets eet- of drinkbaars, terwijl al onze beste koks er hun boeken staan te promoten. Waarom worden zij niet bij de catering betrokken?"

Omdat de bezoekers daar volgens Jef Maes geen boodschap aan hebben. "Uit een enquête van vorig jaar blijkt dat ongeveer 40 procent van onze bezoekers niets kocht om te eten of te drinken. 80 procent van de mensen die wel iets kochten, gaf daar maximaal slechts 20 euro aan uit. Op een beurs moet je geen sterrenrestaurant verwachten; ook op andere grote boekenbeurzen vind je geen topkeuken. De meeste klachten komen van de standhouders, omdat ze daar twaalf dagen lang eten en drinken. Er wordt trouwens wel degelijk geëxperimenteerd: zo is er dit jaar onder andere een foodtruck en een eettentje met sushi. We proberen nieuwe dingen uit, goed wetende dat slechts een beperkt publiek daar gebruik van maakt."

Twintig jaar geleden werkte Wouter Cajot als zestienjarige jobstudent voor het eerst op de Boekenbeurs. "Toen klaagden standhouders al over de locatie. Veel is er niet veranderd: de parkeerplaats is een modderpoel en de gebouwen zijn uitgeleefd. Maar er is in Vlaanderen geen alternatief. Zogoed als alle andere expohallen zijn in handen van dezelfde uitbater en het zijn allemaal uitdragerijen. Duitsland en Nederland hebben een traditie van beurzen en expo's: alle grote steden hebben er geïnvesteerd in uitstekende infrastructuur. In de loop der jaren hebben wij alleen koterijen aaneen gebouwd."

Marc Verhagen vindt dat er dringend een nieuwe expohal moet komen. "Voetbalclubs Gent en Genk begonnen te groeien toen ze een nieuw stadion hadden gebouwd. Ook de nieuwe Boekenbeurs heeft een moderne plek nodig met goede voorzieningen, voldoende parkeergelegenheid en een uitstekende bereikbaarheid."

Maar voorlopig blijft alles bij het oude. "Er zijn verbouwingen aan de Antwerp Expo gepland", zegt Jef Maes. "Die starten ten vroegste in oktober 2017. Niet aan de hallen, wel aan een nieuwe parkeertoren. De eerstvolgende twee jaar moet de Boekenbeurs dus niet op zoek naar een andere locatie. Al zal dat ooit wel moeten gebeuren."

Lessen uit Edinburgh

Sven Grooten heeft een ander idee. "Maak van het nieuwe Boekenfestival een heus stadsevenement zoals het Edinburgh International Book Festival. Verspreid de themahallen over verschillende plekken in Antwerpen. In 2001 mochten wij het modejaar vormgeven. Er waren toen vijf tentoonstellingsplekken op verschillende locaties, waar drie maanden lang een paar honderdduizend mensen op afkwamen. Antwerpen was toen dé modestad van Europa. Wat houdt ons tegen om van Antwerpen de boekenstad in plaats van de koekenstad te maken?"

"In landen met uitstekende boekhandels floreren boekenfestivals", zegt Nick Barley, directeur van het Edinburgh International Book Festival. "Want daar kunnen lezers overal boeken kopen en is er geen behoefte aan een boekenbeurs. Soms evolueert zo'n beurs dan naar een festival; de Guadalajara International Book Fair in Mexico is daar bijvoorbeeld volop mee bezig."

Barley runt het grootste boekenfestival ter wereld. Sinds 1983 vindt het Edinburgh International Book Festival jaarlijks in augustus plaats in het grote park Charlotte Square Gardens in het centrum van de stad. "Dit jaar kregen we bezoek van 225.000 mensen uit zestig landen", zegt hij. "We organiseren debatten met en optredens van schrijvers. Daarnaast is er een onafhankelijke boekhandel die we zelf runnen.

"Festival-stad Edinburgh heeft een grote filosofische traditie en is een echte boekenstad, met succesvolle schrijvers als J.K. Rowling en Ian Rankin. Auteurs hebben het in hun romans of non-fictie over de wereld rondom. Wij willen lezers meer inzicht geven in de maatschappij waarin ze leven. Dit jaar was ons overkoepelende thema migratie, vluchtelingen en reizen. We organiseren 800 lezingen en debatten, verspreid over drie weken. De boekhandel is ondergebracht in een enorme tent en de optredens vinden plaats in overdekte theaters verspreid over het park. Het grootste theater heeft zitplaatsen voor 600 mensen, het kleinste voor 80. Na elke ontmoeting met een auteur kunnen lezers zijn boeken kopen en laten signeren. Er zijn drie grote eetcafés, een onvervalste Schotse pub en twee bars.

's Avonds spelen er bands en vinden er toneelopvoeringen en poëzievoorstellingen plaats."

Op het Book Festival is boeken verkopen 'bijzaak', al ging er tijdens de laatste editie voor meer dan 1 miljoen euro aan boeken over de toonbank. "Onze inkomsten halen we vooral uit de ticketverkoop. Als bezoekers geënthousiasmeerd raken door ideeën, kopen ze later wel boeken in hun plaatselijke boekhandel."

Zaterdag 31 oktober t/m woensdag 11 november in de Antwerp expo, Jan Van Rijswijcklaan 191, Antwerpen. www.boekenbeurs.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234