Donderdag 22/04/2021

De bittere visionair in Adorno

undefined

Tijdens de Tweede Wereldoorlog schreef Theodor Adorno in een bundel ultrakorte essays zijn Amerikaanse ballingschap van zich af. Het is allemaal de schuld van het kapitalisme, zou je zijn stelling kunnen samenvatten, en 70 jaar later blijkt hij nog meer gelijk te hebben dan toen.

Toen drie leden van Femen een half jaar terug aartsbisschop Léonard met ontblote borsten te lijf gingen en wijwater over zijn hoofd uitgoten, beseften ze wellicht niet dat hun actie veel gelijkenis vertoonde met die van drie studentes uitgevoerd op 22 april 1969. Beide voorvallen hadden plaats aan een universiteit en telkens was een man het doelwit die volgens zijn belagers als conservatief werd gebrandmerkt. Alleen ging het bij Leonard echt om een conservatief, terwijl het in '69 in Frankfurt Theodor Adorno betrof, een man die zijn hele leven als een progressief hemelbestormer werd beschouwd. Veel geblaat en weinig wol, oordeelden zijn studentes die hem met blote borsten bestormden en rozenblaadjes - het was duidelijk een andere tijd - over zijn hoofd uitstrooiden, want zij wilden meer dan boekentheorie. Zij eisten straatactie.

Adorno was toen rector van de Frankfurter Schule, het vermaarde instituut waar sociologisch onderzoek werd gedaan door illustere grootheden als Walter Benjamin, Herbert Marcuse, Jürgen Habermas en Max Horkheimer. Samen met deze laatste trouwens schreef Adorno De dialectiek van de verlichting, het baanbrekende boek dat in 1947 stelde dat de Holocaust geen breuk met de verlichting was, maar wel een radicale uitwerking ervan: het resultaat van een emotieloze, onverbiddelijke rationaliteit.

Het recent vertaalde Minima Moralia, een bundel van 135 ultrakorte essays, varieert op hetzelfde thema, al focust Adorno hier meer op de nefaste invloed van het kapitalisme - zijn grote voorbeelden waren Marx en Freud - dan op de verlichting. Het goede leven, het traditionele onderzoeksobject van de filosofie, is volgens Adorno vandaag niet langer belangrijk. Het is geen zaak meer van de samenleving, maar van het individu, en het kapitalisme, gefundeerd in het geloof dat producten eerst gemaakt worden en er pas daarna een markt voor gecreëerd wordt, heeft dit goede leven zelfs gelijkgesteld aan kopen en consumeren. Wij zijn daardoor tot dingen verworden, beweert Adorno, en onze in potentie oneindige vrijheid hebben we vrijwillig beperkt tot de vrijheid dit of dat product te kopen.

De essays zijn geschreven tussen 1944 en 1947. Adorno, een jood wiens ouders katholiek en protestants waren geworden, was in de jaren dertig uit Duitsland gevlucht en na een korte stop in Oxford belandde hij uiteindelijk in Californië. Hij was een onvrijwillige emigrant, en dat merk je. Het boek is heel bitter en hamert er zijn boodschap keer op keer in. Ons denken is vandaag niet meer dan het oplossen van problemen, schrijft hij, en ons verstand hebben we daarbij ingeruild voor pragmatiek. Hij ziet de Amerikaanse film en verkettert het medium om zijn intellectuele leegheid. Hij leest kranten en gooit ze teleurgesteld terzijde omdat de journalisten naar het oor van de grootste gemene domheid schrijven. "De nietigheid die het concentratiekamp de subjecten voorhield, overvalt nu ook al de vorm van de subjectiviteit zelf", schrijft hij.

Is er dan niets wat hem opbeurt? Toch wel. Zo vindt hij Prousts zoektocht naar de verloren tijd - in Adorno's geval zijn verloren kindertijd toen het leven nog onschuldig was en de toekomst rooskleurig - positief, net zoals Ibsens feminisme, waarover hij zegt dat het nog net zo actueel is als in de negentiende eeuw omdat vrouwen zich al te veel in oude, onderdrukte rollen laten duwen. Maar misschien dacht hij daar na die 22ste april 1969 anders over natuurlijk.

Theodor W. Adorno, Minima Moralia, Vantilt, 285 p., 19,95 euro. Vertaling: Hans Driessen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234