Dinsdag 19/01/2021

De bittere slag om suiker

U kent vast iemand die het afgelopen jaar van de suiker ging. Zoals dat met voedingshypes gaat, is er eerst een of ander 'straf' boek. Dan volgen de adviezen in lifestylemagazines en de getuigenissen van ex-verslaafden, zoals: "Sinds ik suiker ban, voel ik mij beter in mijn vel. En mijn vel straalt meer."

Opmerkelijk daarbij is dat het in verband met suiker over 'verslaving' en 'afkicken' gaat. Bladen brachten recentelijk cocaïne-of heroïne-illustraties waarbij het witte poeder voor één keer voor suiker moet doorgaan. Met dank aan neurowetenschappers die vaststelden dat aan heroïne verslaafde ratten, wanneer ze mogen kiezen tussen hun vertrouwde drug of suiker, al snel de harddrug inwisselen voor het zoete witte poeder. Vandaar de vele recente verwijzingen naar 'de zoete drug'.

Stapelen maar

Wisten we echter niet al langer dat suiker geen al te geweldig voedingsmiddel is? Ís het eigenlijk wel een voedingsmiddel? Een van de belangrijkste medische visies zegt dat suiker vooral funest is omdat ze geen echte voedingswaarde heeft behalve intens veel energie. Die we doorgaans niet verbruiken, wel opstapelen. Waardoor allerlei gezondheisproblemen opduiken.

Klinkt bekend. Maar vandaag lopen de gemoederen hoog op als het over suiker gaat. Er komen dan ook verscherpte maatregelen tegen het goedje, wat de industrie nerveus maakt. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) sleutelt aan een internationale richtlijn die stipuleert dat suiker maar vijf procent van onze energie-inname mag uitmaken, een halvering tegenover de bestaande richtlijn. Dat komt neer op een half blikje Coca Cola per dag. Momenteel maakt suiker minstens 15 procent en in sommige bevolkingsgroepen 30 procent van onze energie-inname uit. In België zitten we gemiddeld aan meer dan 20 procent.

Ook het European Food and Safety Agency (EFSA) heeft suiker in het vizier. EFSA kwam al met de conclusie dat er een verband is tussen suikerconsumptie en gewichtstoename, wat in een recente meta-analyse in het vermaarde British Medical Journal is bevestigd. Toen minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid Laurette Onkelinx (PS) onlangs aankondigde dat tegen 2020 tien procent minder vet in onze voeding moet zitten, is daar dan ook meteen bij gezegd dat later dit jaar doelstellingen voor het verminderen van het suikergehalte volgen. "De vetregulering volgt uit een Europese richtlijn. Voor suiker is die er nu nog niet. Maar we weten nu dat zo'n reglementering even belangrijk is in de strijd tegen obesitas, diabetes en hart- en vaatziekes", zegt Jan Eyckmans van de FOD Volksgezondheid.

Uiteraard zijn producenten niet enthousiast. "We willen wel samenwerken. Maar vet én suiker tegelijkertijd afbouwen is echt wel lastig. Producten moeten wel nog smakelijk zijn", zegt Chris Moris van de Federatie van de Voedingsindustrie (Fevia). "Bovendien", zo zegt hij "is het ook aan de consument. Die weet best wel dat suiker een slecht idee is en houdt zich dus beter wat in, zoals met alcohol of sigaretten."

Ziet Moris geen tegenstelling tussen die oproep en het feit dat suiker even verslavend als heroïne blijkt en de industrie miljarden spendeert aan advertenties om onze wilskracht te kraken? Nutritioniste Susan Jebb (Oxford), zegt dat het in die context "onwaarschijnlijk is dat sommige mensen hoegenaamd slank en gezond blijven." Moris: "Ja, dat is natuurlijk wel een beetje waar."

Typisch, vindt Simon Capewell. Deze Britse epidemioloog van de University of Liverpool trekt de nieuwe campagne Action on Sugar. Medici willen de Britse overheid overhalen het suikergehalte in de voeding met een derde af te bouwen. Eventueel traag, zodat de consument het niet merkt, zoals dat onder meer in Bel- gië en Groot-Brittanië al lukte met zout.

Capewell: "Het is klassiek om de verantwoordelijkheid bij de consument te leggen en die consument tegelijk op alle mogelijke manieren te lokken. Zeker bij suiker heeft dat iets obsceens want het probleem is vooral de 'verborgen suiker'. Dat is het grote verschil met tabak of alcohol: die middelen gebruik je zeer bewust. Suiker niet of toch niet altijd. Het zit ook in spaghettisaus, ketchup en kip-curry."

Verder ziet hij vooral parallellen met tabak: een jarenlang gebrek aan kennis over de gezondheidsimpact, gevolgd door bikkelharde pogingen om nieuwe inzichten weg te moffelen en uiteindelijk de acceptatie dat de stof simpelweg schaadt, gepaard met door de politiek opgelegde maatregelen.

Suiker = geluk

Echt lang geleden is het niet dat op tv en in kranten of tijdschriften 'expliciete' suikerreclames te zien waren: lieve bijen die de loftrompet zingen van de 'beste bron van energie', gelukzalige familietaferelen die zoet synoniem maken aan geluk, prachtige dominorijen klontjes die kunstig omver vallen en de status van het banale witte klompje pimpen. Kijk er nu naar en je krijgt dezelfde bevreemdende indruk als bij de tabaksfilmpjes van toen.

Maar het heeft even goed gewerkt. Wereldwijd is de consumptie van suiker de laatste vijftig jaar verdrievoudigd, vooral in het rijke Westen van na de Tweede Wereldoorlog. Alleen al in de laatste vijftien jaar is de gemiddelde suikerconsumptie in West-Europa verdubbeld naar gemiddeld dertig kilo per persoon per jaar.

"Na de oorlog begonnen voedingsindustriëlen te zien dat ze hun waren ook konden verpatsen in de vorm van snacks. Voordien bestond dat niet", zegt professor geneeskunde Philip James, hoofd van de International Association for the Study of Obesity. "En tests lieten zien dat je mensen er het meest verslingerd aan maakt door suiker toe te voegen. Suiker vond een steeds grotere, schier eindeloze afzetmarkt."

Net zoals ooit met nicotine, sijpelt maar traag door dat die suikerlawines de volksgezondheid bedreigen. James: "Nu pas weten we zeker dat suiker, zeker in drankjes, de hersenen zodanig in de war stuurt dat ons lichaam er niet meer in slaagt stop te zeggen."

Het wetenschappelijke debat over de kwestie is niet afgerond. Dat er evenwel meer aan de hand is met suiker dan een risico op tandbederf, is nu wel duidelijk.

Gif

De reden waarom u veel mensen kent die suiker afzweren, heet Robert Lustig. Hij schreef dat 'straffe' boek dat de huidige antisuikertrend aan het rollen bracht: Sugar, the bitter truth. En een artikel in Nature: 'Sugar is Toxic'. De Amerikaanse neuro-endocrinoloog stelt dat suiker moet worden beschouwd en gereguleerd als een giftige stof. Fructose, een van de bestanddelen van suiker, wordt enkel door de lever verwerkt en door overmatige suikerconsumptie raakt die overwerkt en vervet, wat insulineresistentie veroorzaakt. Dat is een oorzaak van diabetes type 2 en hartaandoeningen.

Lustig wordt onder meer bijgetreden door Kelly Brownell van de Yale-universiteit. Dat 'kamp' krijgt wel de kritiek dat het suiker 'demoniseert.' "Dat is ook de eerste nicotine-onderzoekers overkomen", zegt Capewell. De kans dat Lustig gelijk heeft is niet gering, simpelweg omdat we fructose op een zeer specifieke manier verwerken en omdat we er grote hoeveelheden van naar binnen werken.

Andere nieuw onderzoek wijst in dezelfde richting. Suiker verwekt in de hersenen dezelfde activiteitspatronen als verslavende drugs. Suiker doet meer eten. Meer suiker dan nodig zorgt voor slechte vetten en stofwisselingsziekten. Die verbanden zijn gelegd. Er zijn zelfs aanwijzingen dat insulineresistentie door te veel suiker tot kankers leidt. Lewis Cantley (Harvard) en Craig Thompson (Sloan Kentering Cancer Center New York), twee experts die dat onderzoeken, zien een duidelijk verband. Zo duidelijk dat Thompson geen suiker meer wil eten.

In de hoek gezet

Maar nog niet voorhanden is langetermijnonderzoek bij mensen en een antwoord op de vraag vanaf welke hoeveelheid ons lichaam dezelfde schade oploopt als de laboratoriumratten met hun vervette levers, obesitas en suikerziekte. "Vanaf bepaalde hoeveelheden is alles toxisch, zelfs water", zegt docenthumane voeding Christophe. Matthys (KU Leuven). "Suiker slaan we eerst in de vorm van glycogeen in de spieren op. Een chronisch teveel zorgt voor insulineproblemen waardoor diabetes type 2 en cardiovasculaire problemen ontstaan. Maar wat is te veel? Veel hangt onder andere af van je totale energie-inname. Maar de huidige aanbeveling volg je beter wel."

Volgens Capewell is dat zeer binnenkort wel opgelost én niet eens zo relevant. "De WHO werkt aan die vijfprocentlimiet. Gezondheidsorganisaties hanteren de huidige tienprocentlimiet. Maar we eten hoe dan ook meer dan dat aan suiker. Plus: het zijn lege calorieën die allerlei aandoeningen veroorzaken. Dat moet volstaan om in te grijpen. Het kan niet dat op pakken gesuikerd voedsel staat: 'suiker en suikerproducten passen in een gezonde gevarieerde voeding en actieve levensstijl'."

Capewell vraagt zich af of er daadwerkelijk zal worden ingegrepen. Want wie suiker 'aanvalt', wordt door een miljardenbusiness in de hoek gezet. "John Yudkin, een autoriteit op het vlak van voeding, schreef in de jaren zeventig de voorloper van Lustigs boek: Sweet and Dangerous. Hij concludeerde ook dat suiker schaadt. Maar de suikerindustrie slaagde erin het onderzoek belachelijk te maken en Yudkin te isoleren."

Witheet

Twintig jaar later maakte Philip James iets gelijkaardigs mee. Hij was in 1990 technisch directeur voeding bij de WHO en moest - toen dus al - aangeven wat de maximumniveaus qua suiker in ons voedingspatroon zouden mogen zijn. "Ik concludeerde dat we geen extra suiker nodig hebben. Niets. En mijn experts adviseerden maximaal tien procent.

"De suikerindustrie was witheet. Ik kreeg telefoon van de Amerikaanse ambassade in Genève met de vraag waarom zij plots erg onder druk werden gezet door het ministerie van Buitenlandse Zaken om het rapport in te trekken. In totaal schreven veertig ambassadeurs ons aan", getuigt James.

Het rapport werd niet ingetrokken. In 2003 wilde de WHO de conclusie ervan in een internationale richtlijn gieten. De bedreigingen die toen volgden omschrijven insiders als "erger dan enige druk die ooit van de tabaks- of alcohollobby kwam." De Sugar Association schreef de WHO dat het ieder middel zou gaan aanwenden om de Amerikaanse fondsen voor de WHO te schrappen. De richtlijn kwam er toch.

Capewell: "Niets wijst erop dat die machtige lobby's nu niet opnieuw alles uit de kast zullen halen, integendeel." Volgens Martin Pigeon van Corporate Europe Observatory worden bij EFSA achter de schermen de messen geslepen. "Het grootste probleem is dat in de adviesraden van EFSA tal van wetenschappers zitten die 'gekocht' zijn door de industrie."

Wat op EU-niveau de strijd nog bitterder maakt is het feit dat suiker het laatste product is dat onder het oude landbouwsubsidiesyteem steun krijgt. Pigeon: "Dat alleen al bewijst hoe sterk de spierballen van de suikerjongens zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234