Donderdag 01/10/2020

De bijl of de borst?

Alle macht is aan de intieme spelkracht van de actrices en zij brengen het er met Lanoyes sterk literaire replieken groots vanaf

Het Toneelhuis > Atropa toont hoe mensen zich verhouden tot oorlog JJJJ

Een klassieker creëren voor deze tijd, kan dat? Atropa komt aardig in de buurt. Guy Cassiers en Tom Lanoye schillen de grandeur van de Grieken en de macht van de man, voor een consequente vrouwelijke verdediging van de menselijkheid.

DOOR WOUTER HILLAERT

ANTWERPEN l Dit slotdeel van de 'Triptiek van de macht' is

verplicht toneelvoer voor

iedereen met ambitie.

Geen 'Triptiek van de macht', zoals de trilogie heet waarvan Atropa het slotdeel vormt, zonder af en toe een machtig beeld. Na de pauze gaat het doek op voor een eenzame Gilda De Bal, die met een bijl over de schouder en een hand op één borst vlammend de zaal in kijkt. Zij is Klytaimnestra, de vrouw van generaal Agamemnon (Vic De Wachter) die in het eerste deel hun dochter Ifigeneia (Abke Haring) offerde voor een beetje wind richting Troje, op naar de eeuwige oorlog. Klytaimnestra trilt thuis van wraaklust.

In de Oresteia ploft ze haar bijl na de glorieuze terugkeer van manlief uit Troje prompt in zijn rug. Oog om oog, tanden tonen: dat is de oorlogslogica van de mannelijke eerwraak. Maar in Atropa wordt die eeuwenoude geweldspiraal doorbroken. In een mooi piëta tussen De Bal en De Wachter gaat de bijl van de gekwetste moeder ongebruikt tegen de tegels. Zelfs als haar man haar even later aan de kant schuift voor zijn geliefde oorlogsbuit Kassandra (ook Haring, een geniale vondst) blijft Klytaimnestra koel.

Zo bekleedt zij de kernvraag van Atropa: hoe je als vrouw, of als mens tout court, verhouden tot oorlog? Welk gebaar kun je stellen als individu? Terwijl Lanoye in Agamemnon de hele (Amerikaanse) oorlogsretoriek van 'moorden voor de vrede en de veiligheid van de natie' verenigd heeft, weigert Klytaimnestra in dat oneigenlijke opbod mee te gaan. Voelt ze onder haar hand haar hart? Kiest ze voor het leven dat ze als elke moeder de borst gegeven heeft?

Waar actualiseringen van klassiekers vaak alles aanpakken behalve de ingebakken stereotiepe vrouwbeelden van kwade kol of femme fatale, doet Atropa het omgekeerde. De vrouwelijke blik op 'de moeder aller oorlogen' vormt de ingang. Vooral de getroffen Trojaanse vrouwen, van koningin Hekabe (Marlies Heuer) tot Andromache (Katelijne Damen), herbekijken oorlog strikt in termen van familiaal verlies. Het steekt schril af tegen Agamemnons nadruk op de winst van offers voor God en vaderland.

Twee minpuntjes geeft die vrouwelijke focus. Voor de pauze verslapt de boog van Cassiers' strak gestileerde aanpak even bij de lange lamentaties van de Trojaansen over hun ontvallen zonen en mannen. Niet toevallig blijft Lanoye hier het dichtst bij Euripides' Trojaanse vrouwen, zijn eerste bron, terwijl Atropa het sterkst blijkt in zijn eigen confrontaties tussen Agamemnons herkenbare heldendiscours en de scherpe tegenwerpingen van zijn slachtoffers. Alleen heeft de generaal in die typisch tragische clash tussen publieke en familiale belangen niet altijd de meest overtuigende argumenten gekregen. In Mefisto for ever, deel één van de triptiek, ging je verder mee met 'het kwaad'. Het was subtieler.

Maar in het unieke slot van Atropa blijkt die duidelijke balans toch in één opbouw te passen. De confrontatie van Klytaimnestra met haar Trojaanse lotgenotes ontaardt niet in onderlinge moddercatch, maar in een paradoxale solidariteit. "Blijft ons werkelijk alleen de onderwerping?", vraagt Kassandra. "Of kunnen medestanders elkander sterken tot verzet?" De slotsom is ontluisterend: ze helpen elkaar hun vernedering uit de borst te hakken, elkaar uit hun leven te stappen.

Ooit definieerde de Zweedse schrijver Per Olov Enquist de uiterste grens van menszijn als "het recht om te verlangen er zelf een eind aan te mogen maken". Precies die keuze is het enige wat deze vrouwen rest. Het maakt van Atropa niet alleen een sombere aanklacht tegen alle oorlogsvoering, maar vooral een bijzondere verdediging van ieders verantwoordelijkheid om ertegen in te gaan.

Met hun dood zagen de vrouwen de poten vanonder het patriarchaat: in een flits beseft chef-kok Agamemnon dat je geen macht hebt als je die niet over iets of iemand hebt. Zijn hele blinde streven naar indruk maken op volk, natie en geschiedenis (zoals elke ambitie enkel gericht op de buitenwereld) blijkt leeg. Hij wou als soldaat sterven in eer, maar er is niemand meer om die te bewijzen.

Ook in de vorm is dat feminiene appèl aan de menselijkheid consequent doorgedacht. Cassiers beperkt zich tot esthetische lichtstands en gebruikt minder video of concepten dan ooit. Alle macht is aan de intieme spelkracht van zijn actrices, en zij brengen het er met Lanoyes sterk literaire replieken juist grootser vanaf. Lang geleden dat kleppers als Gilda De Bal zich ook zo mochten tonen. Hun rouwklacht bij het graf herbekijkt de hele westerse vooruitgangsgeschiedenis.

Tot 24 mei in de Bourla, Antwerpen (03/224.88.44). Na de zomer wordt de hele trilogie hernomen, www.toneelhuis.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234