Zondag 04/12/2022

InterviewMaarten Schenk

De beste factchecker ter wereld is een Belg: ‘TikTok blijkt een bron van oorlogsporno’

Maarten Schenk: ‘Wij maken ons geen ­illusies over de mensen die compleet in de fabeltjesfuik zitten. Maar de grote groep die hun posts in hun tijdlijn ­krijgen, ­willen we vaccineren tegen nepnieuws voor ze besmet ­raken.’ Beeld Thomas Nolf
Maarten Schenk: ‘Wij maken ons geen ­illusies over de mensen die compleet in de fabeltjesfuik zitten. Maar de grote groep die hun posts in hun tijdlijn ­krijgen, ­willen we vaccineren tegen nepnieuws voor ze besmet ­raken.’Beeld Thomas Nolf

Sinds 2016 gaat vals nieuws steeds meer viraal, ook nu weer in de oorlog. Hoe trap je niet in de val? ‘Wantrouw vooral berichten die jouw visie bevestigen en waar je emotioneel van wordt’, zegt Maarten Schenk, een van de belangrijkste factcheckers ter wereld. Zijn boek De Fake News Files onthult hoe fakenewsboeren ons misleiden voor clicks en cash.

Barbara Debusschere

“Het is druk. Er circuleren nepvideo’s die zouden aantonen dat Oekraïne biologische wapens heeft”, zegt Maarten Schenk. “En er zijn heel wat valse berichten zogenaamd van op het slagveld. Soms zijn het oude beelden of beelden van elders en er zitten nu zelfs beelden uit videospelletjes tussen. Dat wijst op de jonge mensen die in onder andere Macedonië en Vietnam proberen advertentiegeld te verdienen met filmpjes die veel clicks opleveren. Zij springen op elke grote trend, zetten een hashtag bij hun nepvideo’s in de hoop dat zoveel mogelijk mensen die pakweg ‘live images Ukraine’ zoeken ze zullen zien. Wij noemen het oorlogsporno.”

Wie het ongeloofwaardig vindt klinken dat tieners uit Macedonië of Vietnam ons proberen te misleiden met valse clickbait, maakt best eens kennis met Maarten Schenk uit Houthalen, een grote naam in de internationale factcheckerswereld. Schenk ontwikkelde een digitale tool die toont welke online berichten viraal gaan. Dat hobbyproject groeide uit tot Lead Stories, een van de beste factcheckplatformen ter wereld en een van de drie belangrijkste factcheckers voor Facebook en Instagram. Daar voorziet Schenks team vals nieuws van labels zoals ‘vals’; ‘deels vals’ of ‘satire’.

In zijn intrigerende en vermakelijke boek De Fake News Files vertelt Schenk hoe hij, als een digitale detective, netwerken van nepnieuwsmakers onthulde, wat ze doen, hoe ze het doen en waarom. Zo zijn het wel degelijk soms tieners uit opkomende maar nog arme landen die wat Engels kennen. In hun vrije tijd “plakken en knippen ze wat berichtjes bij elkaar op een website om er goedgelovige Amerikanen of West-Europeanen die tien keer meer verdienen dan zij voor de gek mee te houden met bijvoorbeeld nepdoodsberichten van sterren”, schrijft Schenk. Want met nepnieuws vallen veel clicks en dus centen te verdienen. Dat je er racisme, haat en verdeeldheid mee zaait, blijkt dan bijzaak.

Ook in deze oorlog speelt nepnieuws een cruciale rol. Voelt u veel druk?

“Ja. Ik had het ook al moeilijk in de pandemie, toen wij veel meer werk hadden maar mensen stierven door desinformatie. Maar wij doen wat we kunnen. Lead Stories werkt nu over de oorlog voor de Oekraïense en Russische markt voor Facebook en Instagram. We kijken vooral naar nepverhalen die worden gebruikt om oorlogsacties te rechtvaardigen. Zoals de NAVO-laptop die was achtergelaten bij zogenaamde Oekraïense nazi’s, om hen de Russische plannen te geven. Ook Thierry Baudet (Nederlands politicus, BDB) retweette dat bericht. Wie vijf minuten nadenkt weet wel dat mocht de NAVO nazi’s willen steunen ze wel een pdf naar hun smartphone zou sturen in plaats van te zeggen: hier is een aftandse, zware laptop van vijftien jaar oud vol NAVO-stickers, sleep die het slagveld op en als je niet weet waar je moet schieten, open dan Windows 3.11.” (lacht)

Zien de Russen jullie factchecks?

“Ze verschijnen nu in het Oekraïens en in het Russisch onder content op Facebook en Instagram. Maar Facebook en Instagram zijn geblokkeerd in Rusland. Al raken velen waarschijnlijk toch binnen via een Virtueel Privaat Netwerk.”

Wie excelleert in desinformatie over de oorlog, Oekraïne of Rusland?

“De indruk is dat Rusland hier beter in is, zoals in 2016 al bleek (tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen, toen aan het Kremlin gelinkte Russische trollen van het Internet Research Agency in Sint-Petersburg probeerden om de verkiezingen te beïnvloeden via allerlei berichten op Facebook, BDB). De EU biedt nu op de website Europe vs Disinfo (euvsdisinfo.eu) ook een lijst van sites die uit overtuiging of geldgewin de Russische lijn propageren. Twee maanden geleden spuiden ze nog coronacomplotten.

Schennk: 'Het is verbijsterend wat mensen allemaal geloven.'  Beeld De Morgen
Schennk: 'Het is verbijsterend wat mensen allemaal geloven.'Beeld De Morgen

“Een recent voorbeeld van Russische desinformatie is een filmpje van een nepbomaanslag op een auto, waarbij een van de zogenaamde slachtoffers een lijk uit een mortuarium bleek. Je zag dat de schedel netjes opengezaagd was, wat wijst op een autopsie, niet op bommen. Maar dat alles wil niet zeggen dat Oekraïners altijd de waarheid spreken. Ook vanuit die hoek hebben wel al nepnieuws gevonden. Wie dat fabriceert is vaak niet te achterhalen, maar er zitten zeker ook cynische lui tussen die willen cashen met virale berichten over de oorlog.”

Hoe kan de leek zich best wapenen?

“Je vraagt je best altijd af waarom en door wie je welke informatie voorgeschoteld krijgt. Vooral de onlineberichten waar je het mee eens bent wantrouw je beter. Zeker als je er emotioneel van wordt. Kwaad of ontzet of heel blij omdat je gelijk krijgt. Dat is het moment waarop je stopt met nadenken, op ‘like’ klikt of het bericht deelt of er een commentaar op schrijft. Dat is het moment waarop fake news je te grazen neemt. Vijf minuten pauzeren en eerst googelen van waar het bericht komt en of dat een betrouwbare bron zou kunnen zijn is dan aangewezen.”

Lead Stories werkt voornamelijk in een Amerikaanse en internationale context. Hoe groot is dit fenomeen bij ons?

“In België en Vlaanderen valt het relatief mee omdat de politiek hier niet zo extreem gepolariseerd is als in de VS. Daar regeert de winnaar van de verkiezingen vier jaar. Hier kun je met tegenstanders op het ene bestuursniveau moeten samenwerken op een ander bestuursniveau. Dan is het lastiger om iemand te beschuldigen van pedofiele satanistische feestjes. (lacht)

“Een voordeel is ook dat iedereen hier weet dat Het Belang van Brugge of de Gazet van Brussel niet bestaan. In de VS en ook internationaal slagen verspreiders van nepnieuws erin om hun waar te slijten via sites en accounts met namen die heel erg lijken op titels of url’s van bestaande media. Gelukkig staat er bij ons ook geen politieke partij op die nepnieuws voluit omarmt. Niet dat het niet bestaat in onze contreien, dat hebben we gezien tijdens corona. Onder andere DPA (Duits nieuwsagentschap, BDB) en Knack doen dan wat wij doen voor de Vlaamse en Nederlandse markt. En natuurlijk consumeren we nieuws van overal in de wereld, dus het kan zeker dat je een van onze factchecks tegenkomt.”

Jullie groeiden van een hobbyproject uit tot een grote internationale speler die al verschillende netwerken van nepnieuwssites onthulde en die onder andere bij de eersten was om te ontkrachten dat er tijdens de vorige Amerikaanse verkiezingen ‘vele stembiljetten verdwenen in een kiesbureau in Georgia’. Hoe slaagde u daarin en waarop bent u het meest trots?

“Wat ons in het begin deed opvallen bij onder anderen mijn zakenpartner en oud-CNN-journalist Alan Duke was dat wij dankzij mijn oorspronkelijke tool veel sneller waren dan klassieke factcheckers zoals Snopes. En snelheid is alles. Als vijf miljoen mensen al een YouTube-filmpje zagen waarin je hoort dat bleekwater drinken beschermt tegen corona en je dan pas met je factcheck komt, ben je te laat. Door die snelheid vielen we op. Vandaag hebben we zestig medewerkers in vier continenten en in allerlei talen.

“Een hoogtepunt was dat we de site YourNewsWire.Com, die vol nepnieuws stond, zodanig kapot gefactcheckt hebben dat ze zich bekeerden en nu onder NewsPunch.com nog altijd wel alarmistische en sensationele berichten serveren maar gestopt zijn met ronduit dingen te verzinnen. (lacht) Een recent succes was een bericht van de grote zender Fox News dat we ontkrachtten en dat gebaseerd was op foutief geïnterpreteerde gerechtelijke stukken over een onderzoek naar een advocaat gelinkt aan de Clinton-campagne. Door onze tussenkomst zijn er heel veel correcties op dat zogenaamde nieuws gekomen en kreeg het Fox News-bericht op Facebook van ons een label. Als we zo op het nationale debat kunnen wegen, zijn we natuurlijk blij.”

Maar wie in complotten gelooft is toch niet te bekeren door factchecks?

“Dat klopt. Wij maken ons geen illusies over de mensen die compleet in de fabeltjesfuik zitten. Die krijg je er niet uit, zij verklaren alles weg, tot in het absurde. Maar wij mikken op de grote groep die hun posts in hun tijdlijn krijgen. Hen willen we vaccineren tegen nepnieuws voor ze besmet raken. Dat gebeurt druppelsgewijs. En het is verbijsterend wat mensen allemaal geloven. Met onze factchecks hopen we die groep die nog niet verloren is ook druppelsgewijs de reflex aan te leren om niet alles zomaar aan te nemen, om te gaan zoeken naar de bron, naar wat ontbreekt. Of om te zien dat bepaalde bronnen altijd de helft van de grafiek weglaten, zodat het alleen maar lijkt alsof er minder niet-gevaccineerden dan gevaccineerden aan corona sterven.”

Opvoeding, dus?

“Ja. Als je ziet dat er altijd weer factchecks komen op berichten van een bepaalde site, ga je misschien al kritischer worden. Ook het onderwijs speelt hier een rol. Daar kun je leren dat kritisch zijn niet hetzelfde is als vanuit een reflex het tegenovergestelde geloven van de bronnen die je niet leuk vindt. Dat is gewoon tegendraads zijn. Maar het is jammer dat veel ouderen die mediawijsheid niet meer meekrijgen. Zij beseffen niet dat een Russische trol je van alles kan wijsmaken zonder dat je het beseft.”

Jullie werken ook voor TikTok. Hoe zit het daar met de desinformatie?

“Die is er in overvloed, ook in verband met de oorlog nu. Een van de meest populaire kenmerken van dat platform is dat je makkelijk een stukje audio van een ander filmpje op het jouwe kan plakken. Nu wordt dat gebruikt om oorlogsgeluiden onder beelden te zetten en te doen alsof het een echte liveweergave is van pakweg betogers die in Kiev overhoop worden geschoten of van de tiktokker die moet vluchten omdat zijn flat zogezegd gebombardeerd wordt. Dat zijn influencers die op likes jagen en willen meesurfen op dit thema. Wij leren tiktokkers daarom dat ze op het geluid kunnen klikken en je dan een lijst krijgt van alle filmpjes waar exact dat geluid eerder al is gebruikt. Zo zie je snel wat nep is.”

Is het niet paradoxaal om als factchecker te werken voor bedrijven die als zakenmodel hebben om ons aan hen te binden met ophitsende en vaak foute inhoud die verdeeldheid zaait?

“Dat is waar, maar Facebook is wel een van de platformen die er het meest aan proberen te doen. Ze hebben een factcheckprogramma. Anderen hebben dat niet eens of zijn veel minder transparant of consequent. Net daarom schreven factcheckers een open brief aan YouTube. Stilletjes video’s weghalen helpt niet, zo stond in die brief. Alleen snelle factchecks kunnen een viraal nepbericht enigszins tegenhouden. Wij hebben eens het meest virale Facebook-bericht van het moment, over plastic rijst, ontkracht. Je ziet dan in real time dat die stijgende curve van likes meteen platgeklopt wordt, inclusief op andere platformen. Maar YouTube is er nog over aan het nadenken of het wel met factchecking en labels zou werken.”

Waarom pakt Facebook zelf geen nepnieuws van politici aan?

“Omdat ze geen directe rol in politieke debatten willen spelen. Wij zouden het liefst wel berichten van politici kunnen markeren. We doen dat wel op onze eigen website, zoals toen Biden over Trump zei dat die zou hebben gezegd dat de neonazi’s in Charlottesville erg fijne mensen zijn. Dat had Trump niet gezegd. Dat brengen wij dan, maar op Facebook blijft de fout circuleren. Maar ik heb ook wel begrip voor hun beleid om niet rechtstreeks in politieke discussie tussen te komen.”

Wat kunnen overheden en big tech nog meer doen?

“Meer factcheckers engageren zou meer mensen vaker confronteren met het bestaan van factchecks en dus van nepnieuws. En Twitter deed iets wat ik al jaren bepleit en wat de anderen ook zouden moeten doen, namelijk de shareknop uitschakelen tot je op de link die je wil delen geklikt hebt en het bericht gelezen hebt. Heel veel mensen delen berichten met clickbaitkoppen die ze niet eens lezen.

“Politici zouden met wetgeving kunnen komen die transparantie over de algoritmes afdwingt. Dan zijn berichten op sociale media voorzien van informatie over de vraag waarom je dit bericht te zien krijgt. Bijvoorbeeld omdat je volgens dit algoritme 83 procent bevriend bent met die specifieke persoon en je van katten en actua houdt. Dat is neutraal maar biedt inzicht. Ik zie het als consumentenveiligheid, zoals ook de ingrediënten van voedingsproducten op de verpakking staan of waarschuwingen op pakjes sigaretten.”

En de reguliere media?

“Daar zie ik verbetering. Vier jaar geleden vond de VRT nog dat het zich als serieus medium toch niet moest bezighouden met geruchten op sociale media, nu opent hun nieuwssite soms met ‘deze beelden circuleren maar zijn vals’ of ‘deze coronaberichten kloppen niet.’ The Washington Post heeft ook een erg goed factcheckingteam. Ook onze commerciële media zouden daar meer in moeten investeren. Je haalt er misschien geen clicks mee, maar je hebt ook maatschappelijke verantwoordelijkheid. Zeker als het over riskante desinformatie gaat, moet je tegen bazen en marketing durven ingaan. Inkomsten kun je toch ook halen met clickbaitkoppen over wat wel klopt? Met een deel van die winst kun je factcheckers betalen.

“Zeker als het gaat over wetenschap en lifestyle is dat echt nodig. Er verschijnt online enorm veel onzin in de rubrieken relaties, gezondheid en seksualiteit omdat mensen die veel aanklikken. Als journalisten dan niet de moeite nemen om zo’n onderzoek ook echt te lezen en door te lichten en liever snel een bericht of persbericht verschrijven dat al heel veel bochten afsnijdt maar zo leuk klinkt, gebeuren er ongelukken. Zoals bij het bericht dat ik in mijn boek aanhaal over hoe mannen met lang haar en een baard kleinere ballen zouden hebben. (lacht) Daar zijn toch wat serieuze media ingetrapt.”

Hoezeer moeten we inzitten met deepfakes, waarbij je dankzij technische snufjes om het even wie om het even wat kan doen zeggen?

“Die zijn nu heel actueel. Er zijn vorige week twee deepfakefilmpjes verschenen. In het ene kondigt Poetin de overgave aan, in het andere Zelensky. Maar globaal gezien is deepfakes maken te veel moeite voor de gewone commerciële fakers en spammers. Een foto met quote werkt even goed want wie het wil geloven gelooft het toch en je kan dertig van die berichten maken in de tijd die je nodig hebt om een deepfake te maken. Mijn analyse is dat het met dat probleem dus wel meevalt.”

Wat zijn de grote uitdagingen in de nabije toekomst?

“Snel nepnieuws detecteren wordt steeds moeilijker omdat er meer gesloten groepen ontstaan op WhatsApp, Telegram, Facebook. Dat kunnen wij niet zien en dan moet je op het publiek rekenen en hopen dat iemand eens een factcheck tussen het nepnieuws gooit. Maar ja. Mensen die in een filterbubbel zitten doen dat niet. Dat is een groot probleem.”

Klopt het dat jullie steeds meer aangevallen worden?

“We krijgen dagelijks haatmail. Er is blijkbaar iets wat mensen nog erger vinden dan voor de gek gehouden worden, namelijk erop gewezen worden dat ze voor de gek zijn gehouden. Vaak is er ook het verwijt dat we niet neutraal zijn en maar één ‘kamp’ doorlichten. Maar dat is omdat mensen in hun filterbubbel maar één kamp zien. Om dat op te lossen hebben wij een blauwe en rode lijst gemaakt met factchecks van respectievelijk Democratische en Republikeins getinte berichten. Wie daarover komt klagen, sturen we gewoon de blauwe of rode lijst die toont dat wij ook het andere kamp doorlichten.

“En mijn collega Alan heeft zo’n diepe CNN-stem waarmee hij vroeger Larry King aankondigde. Als er een scheldtelefoontje binnenkomt doet hij een antwoordapparaat na. Of hij zet zijn accent uit Georgia extra in de verf en sympathiseert als redneck-telefonist met de klager en zijn probleem met dem factcheckers, y’all. Dit werk kruipt in de kleren, je moet af en toe voor een vrolijke noot zorgen. (lacht)

null Beeld rv
Beeld rv

De Fake News Files. Onthullingen van een bullshitdetective, Maarten Schenk, 22,99 euro, 224 p., ISBN : 978 94 014 7686

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234